🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:51:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौष्टिक
pauṣṭika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौष्टिक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पौष्टिकी] पुष्टिकारक । बलवीर्य- दायक । जैसे, पौष्टिक औषध ।
पौष्टिक २ संज्ञा पुं॰
१. वह कर्म जिससे धन जन आदि की वृद्धि हो ।
२. वह कपड़ा जो मुंडन के समय सिर पर डाल दिया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौष्टिक mf(ई)n. (fr. पुष्टि) relating to growth or welfare, nourishing, invigorating, furthering, promoting (with gen.), Gṛhyās.; Mn.; MBh. &c.
पौष्टिक n. a cloth worn during the ceremony of tonsure, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (652,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौष्टिक a. (की f.) 1 Promoting growth or welfare. --2 Nourishing, nutritive, nutritious, invigorating. --3 Preservative. --कं A cloth worn during the tonsure ceremony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0723-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौष्टिक त्रि० पुष्ट्यै हितम् ठक् । पुष्टिसाधने कर्मभेदे “पुष्टि- र्धनजनादीनां वृद्धिरित्यभिधीयते । तद्वेतृभूतं यत् कर्म पौष्टिकं तदिहोच्यते” स्मृतिदुर्गभञ्जनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौष्टिकं, क्ली, (पुष्ट्यै वृद्ध्यै हितमिति । पुष्ठि + ठञ् ।) क्षौरसमये गात्राच्छादनवस्त्रविशेषः । कावाइ इति भाषा ॥ अस्य गुणाः । धनचिह्न- त्वम् । आयुष्यत्वम् । शुचित्वम् । रूपविराजन- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ धन्यं धनचिह्रम् । बल्यमिति वा पाठः । पुष्टिर्धनजनादीनां वृद्धि- रित्यभिधीयते । तद्धेतुभूत्रं कर्म्म । इति दुर्ग- भञ्जः ॥ (पुष्टिहिते, त्रि । यथा, महाभारते । १२ । २९६ । २९ । “सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीनानुज्जिहीर्षवः । मन्त्रवर्ज्जं न दुष्यन्ति कुर्व्वाणाः पौष्ठिकीः क्रियाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-240-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पौष्टिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬