🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:23:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रतीप
pratīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतीप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रतिकूल घटना । आशा के विरुद्ध फल ।
२. वह अर्थालंकार जिसमें उपमेय को उपमान के समान न कहकर उलटा उपमान को उपमेय के समान कहते हैं अथवा उपमेय द्वारा उपमान का तिरस्कार वर्णन करते हैं । जैसे,— (क) पायँन से गुललाला जपादल पुंज बँधूक प्रभा बिथरैं हैं । मैथिली आनन से अरविंद कलाधर आरसी जानि परैं है । (ख) पाहन ! जिय जनि गरब धरु हौं ही कठिन अपार । चित दुर्जन के देखिए तोसे लाख हजार । (ग) करत गरबं तू कल्पतरु ! बड़ी सु तेरी भूल । या प्रभू की नीकी नजर तकु तेरे ही तूल । — (शब्द॰) ।
३. वह जो विरोधी हो । शत्रु । दुश्मन (को॰) ।
४. शांतनु के पिता और भीष्म के दादा का नाम (को॰) ।
प्रतीप २ वि॰
१. प्रतिकूल । उलटा । जैसे, प्रतीपगमन, प्रतीपतरण ।
२. विरोधी (को॰) ।
३. बाधक (को॰) ।
४. हठी । जिद्दी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतीप mf(आ)n. (fr. प्रति + अप्; cf. अनूप, द्वीप, समीप), ‘against the stream’, ‘ag˚ the grain’, going in an opposite direction, meeting, encountering, adverse, contrary, opposite, reverse, MBh.; R.; Ragh. &c.
inverted, out of order, Suśr.; Var.
displeasing, disagreeable, Mn.; MBh.; R.; Hariv.
resisting, refractory, cross, obstinate
impeding, hindering, BhP.; MBh.; R. &c. backward, retrograde
turned away, averted, W.
प्रतीप m. an adversary, opponent, BhP.
N. of a prince, the father of Śāṃtanu and grandfather of Bhīṣma, AV.; MBh.; Hariv. &c.
प्रतीप n. (in rhet.) inverse comparison (e.g. ‘the lotus resembles thine eyes’, instead of the usual comparison ‘thine e˚ resemble the l˚’; 5 forms are enumerated), Kuval.; Pratāp.; Sāh.; Kpr.
N. of a gram. wk.
प्रतीप n. against, RV. &c. &c.
in return, Bālar.
in inverted order, Mn.
refractorily (with √ गम्, to resist, Śak.; with अभ्य्-उप-√ गम्, to go against, oppose, R.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (674,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतीप a. [प्रतिगताः आपो यत्र, प्रतिअप् अच्, अप ईप् च्] 1 Contrary, unfavourable, adverse, opposite; तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं R. 11. 62. --2 Reverse, inverted, out of order. --3 Backward, retrograde. --4 Disagreeable, displeasing. --5 Refractory, disobedient, obstinate, perverse; Pt. 1. 424. --6 Turned away, averted. --7 Meeting, encountering. --8 Hindering. --पः N. of a king, father of Saṃtanu and grand-father of Bhīṣma. --पं N. of a figure of speech in which the usual form of comparison is inverted, the उपमान being compared with the उपमेय; प्रतीपमुपमानस्याप्युपमेयत्वकल्पनं । त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वक्त्रसदृशो विधुः ॥ Chandr. 5. 9; (for fuller definitions and explanation see K. P. 10 under प्रतीप). --पं ind. 1 On the contrary. --2 In an inverted order. --3 Against, in opposition to; भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः Ś. 4. 17. --Comp. --ग a. {1} going against. {2} adverse, unfavourable; तस्य जातु मरुतः प्रतीपगाः R. 11. 58. --गमनं, गतिः f. retrograde motion; Ku. 2. 25. --तरणं going or sailing against the stream; V. 2. 5. --दर्शिनी a woman. --वचनं {1} contradiction. {2} a perverse or eva sive manner of speaking. --विपाकिन् a. producing the opposite result (recoiling on the doer); Māl. 5. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0744-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रति(ती)प पु० प्रति--पाति + पा--क वा दीर्घः । शान्तनुरांज पितरि भा० आ० ९४ अ० । ह्रस्वभध्यः शब्दरत्ना० ।
प्रतीप त्रि० प्रतिगता आपोऽत्र अच्समा० नि० प्रतिप + पृषो० वा । १ प्रतिकूले चन्द्रवंश्ये २ नृपभेदे पु० हेमच० । प्रतिप- शब्दे दृश्यम् । ३ अलङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ३८८ पृ० दृश्यम् । क्तान्ते परेऽन्तोदात्ततास्य बा परनिपातः प्रतीकृतः कृतप्रतीप इति वा । स्वार्थे क । ४ तत्रार्थे । हर्य्यश्वनृपपुत्रयदीः पुत्रे भाग० ९ । १३ । १२ तत्र प्रति पक इति पाठान्तरम् तत्रार्थे । ततः सुखा० अस्त्यर्थे इनि । प्रतीपकिन् तद्युते त्रि० स्त्रियां ङीप् । सुखादि- पाठात् ततः ठन्मतुपौ न स्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4446,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतीपं, त्रि, (प्रतिकूला आपो यस्मिन् । “ऋक्- पूरब्धूःपथामानक्षे ।” ५ । ४ । ७४ । इति अप्रत्ययः । “द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ।” ६ । ३ । ९३ । इति ईत् ।) प्रतिकूलम् । इति हेम- चन्द्रः । ६ । १०१ ॥ (यथा, भागवते । ३ । १ । १४ । “क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः । तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्व्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः ॥” क्ली, अर्थालङ्कारभेदः । तस्य लक्षणादिवं साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे उक्तम् । यथा, -- “प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते ॥ क्रमेण उदाहरणं यथा, -- यत्त्वन्नेत्रसमानकान्तिसलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितं प्रिये ! तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि त्वद्गमनानुकूलगतयस्ते राजहंसा गता- स्तत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षन्यते ॥ तद्वक्त्रं यदि मुद्रिता शशिकथा हा हेम सा चेद्द्युति- स्तच्चक्षुर्यदि हारितं कुवलयैस्तच्चेत् स्मितं का सुधा । धिक्कन्दर्पधनुर्भ्रुवौ यदि च ते किंवा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेधसः ॥ अत्र वक्त्रादिभिरेव चन्द्रादीनां शोभातिवह- नात् तेषां निष्फलत्वम् । उक्त्वा चात्यन्तमुत्कर्षमत्युत्कृष्टस्य वस्तुनः । कल्पितेऽप्युपमानत्वे प्रतीपं केचिदूचिरे ॥ [] यथा, -- अहमेव गुरुः सुदारुणाना- मिति हालाहल ! तात ! मास्म दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्ज्जनानाम् ॥ अत्र प्रथमपादे उत्कर्षातिशय उक्तः । तदनुक्तौ तु नायमलङ्कारः ॥”)
प्रतीपः, पुं, चन्द्रवंशीय ऋक्षराजपुत्त्रः । शान्तनु- राजपिता च । इति पुराणं शब्दरत्नावली च ॥ (यथा, महाभारते । १ । ९७ । २० । “प्रतीपः शान्तनुं पुत्त्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात् ॥” एतस्य विवरणं तत्रैवाध्याये विस्तरशो द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-269-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रतीप" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें