🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रमथ
pramatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं (1.1.42)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मथन या पीड़ित करनेवाला ।
२. वह जो मथन करे ।
२. शिव के एक प्रकार के गण या परिषद जिनकी संख्या ३६ करोड़ बताई गई है । विशेष—कालिका पुराण में लिखा है कि प्रमथों में से कुछ तो भोगविमुख, योगी और त्यागी हैं और कुछ कामुक, भोगपरायण और शिव की क्रीडा़ में सहायक हैं । प्रथम गण बडे़ मायावी कहे गए हैं । यौ॰—प्रथमनाथ । प्रथमपति । प्रथमधिप । प्रथमेश्वर ।
३. घोडा़ । अश्व ।
४. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚मथ m. ‘Tormentor’, N. of a class of demons attending on Śiva, MBh.; Kāv. &c. (cf. RTL. 238)
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
a horse, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमथः 1 A horse. --2 N. of a class of Beings (said to be goblins) attending on Śiva; Ku. 7. 95. --Comp. --अधिपः --नाथः --पतिः an epithet of Śiva. --आलयः hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमथ पु० प्रमथ्नाति प्र + मथ--अच् । १ धृतराष्ट्रपुत्रभेदे भा० आ० ११७ अ० । २ घोटके ३ शिवपारिषदभेदे च शब्दरत्ना० तत्स्वरूपसंख्यादि यथा “नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । ते सर्वे- सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः । योगिनो मदमात्सर्य्य दम्भाहङ्कारवर्जिताः । क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराः पराः । न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्म कदाचन । संसारविमुखाः सर्बे यतयो यीगतत्पराः । ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः । कृत्वा परि षदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः । यदैव परमं ज्योतिः चिन्तयत्यम्बिकावतिः । तदैव ते पारिषदाः सर्वे सवेष्ट- यन्ति तम् । ते षोडश समाख्याताः कोटयोवै धृतघ्रताः । सिंहव्याघ्रादिसारूव्या अणिमादिसमायुताः । अपरे कामिनः शम्भोः सुनर्म्मसचिवाः स्मृताः । विचित्ररू- पाभरणा जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । हरस्य तुल्याः रूपेण विशदा वृषभघ्वजाः । उमासदृशरूपाभिः प्रम- दाभिः समागताः । विचित्रमाल्याभरणा दिव्यस्रग्गन्ध भूषणाः । उमाहहायं क्रीडन्तमनुगच्छन्ति भूतिताः । शृङारवेशाभरला अष्टौ ते कोटयो नणाः । अद्धैमारी- श्वराश्चान्ये ह्यर्द्धनारोश्वरं हरम् । अनुयान्ति महा- भागास्तुल्यरूपा हरस्य ये । उमासहायो हि यदा रनते स्म सुण हरः । अर्द्धनारीशरीरास्तु द्वारपाला भवन्ति ते । आकाशमार्शे गच्छन्तमनुगच्छन्ति नित्यशः । ध्यानस्थं परिचर्य्यन्ति सलिलादिभिरीश्चरम । नाना- शस्त्रधराः शम्भीर्गणास्तु प्रमथाः स्मृताः । प्रमथ्नन्ति च युद्धेषु युध्यमानान्महाबलानः ते वे स हावलाः शूराः संख्याता बसुलोटयः । श्वरे ब्रामनास्तालकदङ्गपण- पावाभिः । मृस्यन्ति वाद्यं कुर्वन्तो मावन्ति सत्तुरस्यरम् । नानारूपधरास्ते वै संख्यया कोटयस्त्रिकाः। सततं चा- [] नुनच्छन्ति विचरन्तं महेश्चरम् । सर्वे नायाविनः शूराः सर्वे शास्तार्थपारगाः । सर्वे सर्बत्र सर्वज्ञाः सर्वे सर्वत्रगाः सदा । मुहूर्त्तात् सर्वभुवनं मत्वाऽऽयान्ति पुनःपुनः । अणिमाद्यष्टकैश्वर्व्ययुक्तास्तेवै महावसाः । अपरे रुद्र- नामानो जटाचन्द्रार्द्धमखिताः । देवेन्द्रस्व नियोगेन वर्त्तन्ते त्रिदिवे सदा । तेषां संख्या चैककोटिस्ते सर्वे बलवत्तमाः । कुर्वन्ति हि सदा सेवां हरस्य सततं गणाः । विध्वं सयन्ति पापिष्ठान् धर्मिष्ठान् पालयन्ति च । अनु- गृह्णन्ति सततं धृतपाशुपतव्रतान् । बिघ्नांश्च सततं हन्ति योगिन वयतात्मनाम् । षटत्रिंशत् कोटयश्चैते हरस्य सकला गणाः” कालिका पु० २९ अ० । तेषामुत्पत्ति कथा तत्रैवाध्याये दृश्या । ४ हरीतक्यां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4476-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमथः, पुं, (प्रमथतीति । प्र + मथ् + अच् ।) षोटकः । शिवपारिषदः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ स च षट्त्रिंशत्कोटिसंख्यकः । यथा, “षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि प्रमथा द्बिजसत्तमाः । तत्रैकत्र सहस्राणि भागे षोडश संस्थिताः ॥ नानारूपधरा ये वै जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । ते सर्व्वे सकलैश्वर्य्ययुक्ता ध्यानपरायणाः ॥ योगिनो मदमात्सर्य्यदम्भाहङ्कारवर्ज्जिताः । क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराः पराः ॥ न ते परिग्रहं रागं काङ्क्षन्ति स्म कदाचन । संसारविमुखाः सर्व्वे यतयो योगतत्पराः ॥ ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य्य धृतव्रताः । कृत्वा परिवदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः ॥ यदैव परमं ज्योतिश्चिन्तयत्यम्बिकापतिः । [] तदैव ते पारिषदाः सर्व्वे संबेष्टयन्ति तम् ॥ ते षोडश समाख्याताः कोटयो ये धृतव्रताः । सिंहव्याघ्रादिसारूप्या अणिमादिसमायुताः ॥ * ॥ अपरे कामिनः शम्भोः सुनर्म्मसचिवाः स्मृताः । विचित्ररूपाभरणा जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः ॥ हरस्य तुल्या रूपेण विशदा वृषभध्वजाः । उमासदृशरूपाभिः प्रमदाभिः समागताः ॥ विचित्रमाल्याभरणा दिव्यस्रग्गन्धभूषणाः । उमासहायं क्रीडन्तमनुगच्छन्ति भूषिताः । शृङ्गारवेशाभरणा अष्टौ ते कोटयो गणाः ॥ * ॥ अर्द्धनारीश्वराश्चान्ये ह्यर्द्धनारीश्वरं हरम् । अनुयान्ति महाभागास्तुल्यरूपा हरस्य ये ॥ उमासहायो हि यदा रमते स्म सुखं हरः । अर्द्धनारीशरीरास्तु द्वारपाला भवन्ति ते ॥ आकाशमार्गे गच्छन्तमनुगच्छन्ति नित्यशः । ध्यानस्थं परिचर्य्यन्ति सलिलादिभिरीश्वरम् ॥ नानाशस्त्रधराः शम्भोर्गणास्तु प्रमथाः स्मृताः । प्रमथ्नन्ति च युद्धेषु युध्यमानान्महावलान् । ते वै महाबलाः शूराः संख्यया नवकोटयः ॥ * ॥ अपरे गायनास्तालमृदङ्गपणवादिभिः । नृत्यन्ति वाद्यं कुर्व्वन्तो गायन्ति मधुरस्वरम् ॥ नानारूपधरास्ते वै संख्यया कोटयास्त्रयः । सततं चानुगच्छन्ति विचरन्तं महेश्वरम् ॥ सर्व्वे मायाविनः शूराः सर्व्वे शास्त्रार्थपारगाः । सर्व्वे सर्व्वत्र सर्व्वज्ञाः सर्व्वे सर्व्वत्रगाः सदा ॥ मुहूर्त्तात् सर्व्वभुवनं गत्वा यान्ति पुनः पुनः । अनिमाद्यष्टकैश्वर्य्ययुक्तास्ते वै महाबलाः ॥ अपरे रुद्रनामानो जटाचन्द्रार्द्धमण्डिताः । देवेन्द्रस्य नियोगेन वर्त्तन्ते त्रिदिवे सदा ॥ तेषां संख्या चैककोटिस्ते सर्व्वे बलवत्तराः । कुर्व्वन्ति हि सदा सेवां हरस्य सततं गणाः ॥ विस्मयन्ति च पापिष्ठान् धर्म्मष्ठान् पालयन्ति च । अनुगृह्णन्ति सततं धृतपाशुपतव्रतान् ॥ विघ्नांश्च सततं हन्ति योगिनां प्रयतात्मनाम् । षट्त्रिंशत् कोटयश्चैते हरस्य सकला गणाः ॥ वराहगणनाशार्थं हिताय जगर्तां तथा । शङ्करस्य च सेवायै समुत्पन्ना इमे गणाः ॥ वराहस्य गणान् दृष्ट्वा नरसिंहं तथा हरिम् । स्वयं सरभरूपः सन् ध्यायन् नादं यतोऽकरोत् ॥ तच्छीकराम्बुतो जातास्तत्तेषां बहुरूपता । क्रूरदृष्ट्या क्रूरयुद्धैः क्रूरकृत्यैरिमान् गणान् ॥ वराहस्य हतेत्येवं यतः प्रोक्तं कपर्द्दिना । ततस्ते क्रूरकर्म्माणः प्रताजाश्च भयङ्कराः ॥ न सदा क्रूरकर्म्माणि ते कुर्व्वन्ति महौजसः । दृष्टिमात्रस्य ते क्रूराः क्रूरक्रूराश्च कार्य्यतः ॥ फलं जलं तथा पुष्पं पत्रं मूलं तथैव च । निवेदितानि भुञ्जन्ति वनपर्व्वतसानुषु ॥ आहृत्यापि च भुजन्ति पत्रं पुष्पादिकञ्च यत् । भवेद्भर्गस्य यद्भोग्यं तद्भोगास्ते महौजसः ॥ आमिषं नापि चाश्नन्ति हित्वा चैत्रचतुर्द्दशीम् । तत्रामिषं हरो भुङ्क्ते चतुर्द्दश्यां मधौ सदा ॥ [] ततः सर्व्वे गणास्तत्र भुञ्जन्ते पललान्यपि । हते वराहस्य गणे भर्गमासाद्य ते गणाः । चतुर्भागाः स्वयं भूत्वा भूतं कर्म्मेति वै जगुः ॥ भूतत्वमभवत्तेषां चतुर्भागवतां तदा । वचनात् पद्मजातस
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमथ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें