🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:05:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रमाथ
pramātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमाथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मथन ।
२. दःख देना । पीड़न ।
३. किसी स्त्री से उसकी इच्छा के विरुद्ध संभोग ।
४. मर्दन । नाश करना । मारना ।
५. प्रतिद्धद्धी को भुमि पर पटककर उसपर चढ़ बैठाना और घस्सा देना ।
६. बलपूर्वक हरण । छीन सखोट ।
७. महाभारत के अनुसार घृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
८. शिव के एक गण का नाम ।
९. स्कंद के अनुचर का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-माथ m. stirring about, racking, paining, tormenting, MBh.; Hariv.
rape (cf. द्रौपदी-प्र्˚)
subjugation, destruction (of enemies), Uttarar.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
of one of the attendants of Skanda, ib.
of a Dānava, Kathās.
pl. N. of a class of fiends attending on Śiva, Hariv. (cf. प्रमथ).
प्र-माथ &c. See प्र-√ मथ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमाथः 1 Excessive paining, tormenting, torturing. --2 Agitating, churning. --3 Killing, slaughter, destruction; सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं त्वया U. 5. 32; 4. --4 Violence, outrage. --5 Rape, forcible abduction. --थाः m. pl. Epithet of the fiends attendant upon Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमाथ पु० प्र + मथ--भावे घञ् । १ बलाद् हरणे २ प्रपीडने च । बा० कर्त्तरिण । ३ कुमारानुचरभेदे भा० श० ४६ अ० । स्वार्थे अण् । ४ शिवपारिषदप्रमथगणे पु० हरिवं० १८१ अ० ५ धृतराष्ट्रपुत्रभेदे पु० भा० द्रो० १५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4479,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमाथः, पुं, (प्र + मथ् + भावे घञ् ।) प्रम- थनम् । बलात् हरणम् । इति पुराणम् । (निपात्य भूमौ पेषणम् । यथा, महाभारते । ४ । १२ । २७ । “कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सुशङ्कटैः । सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्माथनैस्तथा ॥” अस्य टीकायां नीलकण्ठेन मल्लशास्त्रात् एत- ल्लक्षणमुद्धृतम् । यथा, -- “निपात्य पेषणं भूमौ प्रमाथ इति कथ्यते ॥” कुमारस्यानुचरभेदः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । २९ । “ततः प्रादादनुचरौ यमः कालोपमाबुभौ । उन्माथञ्च प्रमाथञ्च महावीर्य्यौ महाद्युती ॥” शिवपारिषद्प्रमथगणः । यथा, हरिवंशे । १७८ । ५३ । “ते प्रदीप्तप्रहरणा दैत्यदानवराक्षसाः । प्रमाथगणमुख्याश्च प्रायुध्यन् कृष्णमव्ययम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें