🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फिरंग
phiraṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फिरंग संज्ञा पुं॰ [अ॰ फ्रांक]
१. यूरोप का देश । गोरों का मुल्क । फिरंगिस्तान । विशेष—फ्रांक नाम का जरमन जातियों का एक जत्था था जो ईसा की तीसरी शताब्दी में तीन दलों में विभक्त हुआ । इनमें से एख दल दक्षिण की ओर बढ़ा और गाल (फ्रांस का पुराना नाम) से रोमन राज्य उठाकर उसने वहाँ अपना अधिकार जमाया । तभी से फ्रांस नाम पड़ा । सनू १०९६ और १२५० ई॰ के बीच यूरोप के ईसाइयों ने ईसा की जन्मभूमि को तुर्कों के हाथ से निकालने के लिये कई चढ़ाइयाँ कीं । फ्रांक शब्द का परिचय तभी से तुर्कों को हुआ और वे यूरोप से आनेवालों को फिरंगी कहने लगे । धीरे धीरे यह शब्द अरब, फारस आदि होता हुआ हिंदुस्तान में आया । हिंदुस्तान में पहले पुर्तगाली दिखाई पड़े इससे इस शब्द का प्रयोग बहुत दिनों तक उन्हीं के लिये होता रहा । फिर यूरोपियन मात्र को फिरंगी कहने लगे ।
२. भावप्रकाश के अनुसार एक रोग । गरमी । आतशक । विशेष—पहले पहल भावप्रकाश में ही इस रोग का उल्लेख दिखाई पड़ता है और किसी प्राचीन वैद्यक ग्रंथ में नहीं है । भावप्रकाश में लिखा है कि फिरंग नाम के देश में यह रोग बहुत होता है इससे इसका नाम 'फिरंग' है । यह भी स्पष्ट कहा गया है कि फिरंग रोग फिरंगी स्त्री के साथ संभोग करने से हो जाता है । इस रोग के तीन भेद किए हैं—बाह्य फिरंग, आभ्यंतर फिरंग और बहिरंतर्भव फिरंग । बाह्य फिरंग, विस्फोटक के समान शरीर में फूट फूटकर निकलता है और घाव या व्रण हो जाते हैं । यह सुखसाध्य है । आभ्यंतर फिंरग में संधि स्थानों में आमवात के समान शोथ और वेदना होती है । यह कष्टसाध्य है । बहरितर्भव फिरंग एक प्रकार से असाध्य है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फिरङ्ग mfn. Frankish, European (with व्याधि m. = ˚गामय), Bhpr.
फिरङ्ग m. the country of the Franks i.e. Europe, or = ˚गामय, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फिरंगः 1 The country of the Franks (i. e. of Europeans). --2 A disease of the Franks, syphilis.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फिरङ्गः, पुं, (फौ पापे क्रोधे वा रङ्गोऽनुरागो यस्य ।) स्वनामख्यातम्लेच्छदेशः । यथा, -- “पूर्व्वाम्नाये नवशतं षडशीतिः प्रकीर्त्तिताः । फिरङ्गभाषया मन्त्रास्तेषां संसाधनाद्भुवि ॥ अधिपा मण्डलानाञ्च संग्रामेष्वपराजिताः । इंरेजा नव षट् पञ्च लण्ड्रजाश्चापि भाविनः ॥” इति मेरुतन्त्रे २३ प्रकाशः ॥ रोगविशेषः । अथ फिरङ्गस्य निरुक्तिमाह । “फिरङ्गसंज्ञके देशे बाहुल्येनैष यद्भवेत् । तस्मात् फिरङ्ग इत्युक्तो व्याधिर्व्याधिविशारदैः ॥” तस्य विप्रकृष्टं निदानमाह । “गन्धरोगः फिरङ्गोऽयं जायते देहिनां ध्रुवम् । फिरङ्गिणोऽतिसंसर्गात् फिरङ्गिण्याः प्रसङ्गतः ॥ व्याधिरागरुजो ह्येष दोषाणामत्र संक्रमः । भ्रवेत्ता लक्षयेत्तेषां लक्षणैर्भिषजां वरः ॥” फिरङ्गिण्याः प्रसङ्गत इति विशेषार्थम् ॥ * ॥ रूपमाह । “फिरङ्गस्त्रिविधो ज्ञेयो वाह्याभ्यन्तरतस्तथा । बहिरन्तर्भवश्चापि तेषां लिङ्गानि च ब्रुवे ॥ तत्र बाह्यः फिरङ्गः स्याद्विस्फोटसदृशोऽल्परुक् । स्फुटितो व्रणवद्भेद्यः सुखसाध्योऽपि स स्मृतः ॥ सन्धेश्चाभ्यन्तरः स स्यादुभयोर्लक्षणैर्युतः । कष्टदोऽतिचिरस्थायी कष्टसाध्यतमश्च सः ॥” उपद्रवान् आह । “कार्श्यं बलक्षयो नासाभङ्गो वह्नेश्च मन्दता । अस्थिशोषोऽस्थिवक्रत्वं फिरङ्गोपद्रवा अमी ॥” साध्यत्वादिकमाह । “बहिर्भवो भवेत् साध्यो नूतनो निरुपद्रवः । आभ्यन्तरस्तु कष्टेन साध्यः स्यादयमामयः ॥ बहिरन्तर्भवो जीर्णः क्षीणस्योपद्रवैर्युतः । बोध्यो व्याधिरसाध्योऽयमित्यूचुर्म्मुनयः पुरा ॥” अथ फिरङ्गस्य चिकित्सा । “फिरङ्गसंज्ञकं रोगं रसः कर्पूरसंज्ञकः । अवश्यं नाशयेदेतदूचुः पूर्व्वे चिकित्सकाः ॥ लिख्यते रसकर्परप्राशने विधिरुत्तमः । अनेन विधिना खादन्मुखे शीथं न विन्दति ॥ गोघूमचूर्णं संनीय विदध्यात् सूक्ष्मकूपिकाम् । तन्मध्ये निःक्षिपेत् सूतं चतुर्गुञ्जामितं भिषक् ॥ ततस्तु गुटिकां कुर्य्याद्यथा न स्याद्रसो बहिः । [] सूक्ष्णचूर्णं लवङ्गस्य तां वटीमवधूलयेत् ॥ दन्तस्पर्शो यथा न स्यात्तथा तामम्भसा गिलेत् । ताम्बूलं भक्षयेत् पश्चाच्छाकाम्ललवणांस्त्यजेत् ॥ श्रममातपमध्वानं विशेषात् स्त्रीनिषेवणम् ॥ इति कर्पूररसः ॥ १ ॥ पारदष्टङ्कमानः स्यात् खदिरष्टङ्कसंमितः । आकारकरभश्चापि ग्राह्यष्टङ्कद्बयोन्मितः ॥ टङ्कत्रयमितं क्षौद्रं खल्ले सर्व्वं विनिःक्षिपेत् । संमर्द्य तस्य सर्व्वस्य कुर्य्यात् सप्त वटीर्भिषक् ॥ स रोगी भक्षयेत् प्रातरेकैकामम्बुना वटीम् । वर्जयेदम्ललवणौ फिरङ्गस्तस्य नश्यति ॥ इति सप्तशाणिकावटी ॥ २ ॥ पारदः कर्षमात्रः स्यात्तावदेव हि गन्धकः । तण्डुला अक्षमात्राः स्युस्तेषां कुर्य्याच्च कज्ज- लीम् ॥ तस्याः सप्त वटीः कुर्य्यात्ताभिर्द्धूमं प्रयोजयेत् । दिनानि सप्त तेन स्यात् फिरङ्गान्तो न संशयः ॥ इति धूमप्रयोगः ॥ ३ ॥ पीतपुष्पवलापत्ररसैष्टङ्कमितं रसम् । हस्ताभ्यां मर्द्दयेत्तावत् यावत् सूतो न दृश्यते ॥ ततः संस्वेदयेद्धस्तादेवं वासरसप्तकम् । त्यजेल्लवणमम्लञ्च फिरङ्गस्तेन नश्यति ॥ ४ ॥ चूर्णयेन्निम्बपत्राणि पथ्यां निम्बाष्टमांसिकाम् । धात्रीञ्च तावतीं रात्रिं निम्बषोडशभागिकाम् ॥ शाणमानमिदं चूर्णमश्नीयादम्भसा सह । फिरङ्गं नाशयत्येव वाह्यमाभ्यन्तरं तथा ॥ ५ ॥ तोपचीनिभवं चूर्णं शाणमानं समाक्षिकम् । फिरङ्गव्याधिनाशाय भक्षयेल्लवणं त्यजेत् ॥ लवणं यदि वा त्यक्तुं न शक्नोति तदा जनः । सैन्धवं स हि भुञ्जीत मधुरोपरसं हि तत् ॥ ६ ॥ अर्द्धकर्षमितं सूतं कुरण्टकरसैः सह । खल्ले विमर्द्दयेत्तत्र पलार्द्धं गुग्गुलुं क्षिपेत् ॥ तत्रार्ककरभं कुष्ठं त्रिफलाञ्च पृथक् पृथक् । अर्द्धकर्षमितं सर्व्वं चूर्णयित्वा तु निःक्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फिरंग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें