🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:34:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बणिक्
baṇik
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बणिक्, बणिग् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वाणिज्य करनेवाला । व्यापार व्यवसाय करनेवाला । बनियाँ । सौदागर ।
२. बेचनेवाला । विक्रेता ।
३. ज्योतिष में छठा करण । यौ॰—बणिक्कटक = व्यापारियों का दल । कारवाँ । बणि- ग्ग्राम = व्यापारियों का समूह या मडल । बणिक्पथ । बणिग्वीथी । बणिग्वृत्ति = व्यापार । बणिक् का काम । बणिक् सार्थ = दे॰ बणिक्कटक' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)णिक्, [ज्] पुं, (पणते क्रयविक्रयादिना व्यव- हरतीति । पण + “पणेरादेश्च बः ।” उणा० २ । ७० । इति इजिः पस्य च बः ।) क्रय- विक्रयकर्त्ता । बाणिज्यकारकः । तत्पर्य्यायः । वैदेहकः २ सार्थवाहः ३ नैगमः ४ बणिजः ५ पण्याजीवः ६ आपणिकः ७ क्रयविक्रयिकः ८ । इत्यमरः । २ । ९ । ७८ ॥ वैदेहः ९ विदेहः १० बाणिजः ११ बाणिजिकः १२ क्रायिकः १३ विक्रयिकः १४ । इति भरतादयः ॥ बाणि- जकः १५ बाणिज्यकारः १६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, माघे । १२ । २६ । “स्थाणौ निषङ्गिण्यनसि क्षणम्पुरः शुशोच लाभाय कृतक्रयो बणिक् ॥”) करणान्तरम् । इति मेदिनी । जे, २६ ॥ वैश्यः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (बाणिज्ये अधिकारा- देवास्य तथात्वम् ॥ करणविशेषः । यथा, बृहत्- संहितायाम् । ९९ । ७ । “कृषिबीजगृहाश्रयजानि गरे बणिजिध्रुवकार्य्यबणिग्युतयः ॥”)
ब(व)णिक्, [ज्] स्त्री, (पण्यते व्यवह्रीयते इति । पण + इजि । पस्य बः । अभिधानात् स्त्रीत्वम् ।) बाणिज्यम् । इति मेदिनी । गे, २६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-390-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें