🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:13:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बभ्रु
babhru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बभ्रु १ वि॰ [सं॰]
१. लालिमायुक्त भूरे रंग का । गहरे पिंगल वर्ण का ।
२. गंजा । खल्वाट [को॰] ।
बभ्रु २ संज्ञा पुं॰
१. अग्नि ।
२. नेवला ।
३. भूरा या पिंगल वर्ण ।
४. भूरे वर्ण के केशवाला व्यक्ति ।
५. शिव ।
६. विष्णु ।
७. चातक ।
८. भूरे रंग की कोई वस्तु ।
९. सफाई करनेवाला व्यक्ति [को॰] । यौं—बभ्रुकेश, बस्त्रुलोमा= भूरे या पिंगल केशवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बभ्रु mf(उ, or ऊ)n. (according to Uṇ. i, 23 fr. √ भृ) deep-brown, reddish-brown, tawny, RV. &c. &c.
bald-headed, L.
बभ्रु m. a kind of large ichneumon, L.
any ichneumon, MBh.; Hariv.
a man with deep-brown hair, Mn. iv, 30 (others ‘a reddish-brown animal’ or ‘the Soma creeper’)
Cuculus Melanoleucus (= चातक), L.
a species of vegetable, L.
N. of Kṛṣṇa-Viṣṇu or of Śiva, MBh.
a king, prince, ib.
a partic. constellation (= बभ्रुक), VarBṛS., Sch.
N. of sev. men (cf. g. गर्गादि)
of a descendant of Atri (author of RV. v, 30), Anukr. (also with the patr. Daivāvṛdha and Kaumbhya, Br.; MBh.; Pur.)
of a disciple of Śaunaka, VP.
of a son of Viśvā-mitra, MBh. (also pl. Hariv.)
of a son of Viśva-garbha, Hariv.
of a Vṛṣṇi, MBh.; Hariv.
of a son of Druhyu, Hariv.
of a son of Roma-pāda or Loma-pāda, ib.
of a Gandharva, R.
of a country (= -देश), L.
बभ्रु (उ) f. a reddish-brown cow, BhP.
बभ्रु n. a dark-brown colour or any object of that c˚, W.
बभ्रु [cf. Gk. ϕρύνη, ϕρῦνος; Lith. béras, brúnas; Germ. brûn, braun; Eng. brown.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बभ्रु a. [भृ-कु द्वित्वं; बभ्र्-उ वा Uṇ. 1. 21] 1 Deep-brown, tawny, reddish-brown; ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः R. 15. 16; 19. 25; बबंध बालारुणबभ्रु वल्कलं Ku. 5. 8. --2 Bald-headed through disease. --भ्रुः 1 Fire. --2 An ichneumon. --3 The tawny colour. --4 A man with tawny hair. --5 N. of a Yādava; Śi. 2. 40. --6 An epithet of Śiva. --7 Of Viṣṇu. --8 The Cātaka bird. --9 A sweeper, cleaner. --10 N. of a country. --n. 1 A tawny or brown colour. --2 Any object of a brown colour. --Comp. --धातुः {1} gold. {2} red chalk (गौरिक), a kind of ochre. --वाहनः N. of a son of Arjuna by Citrāṅgadā. [The sacrificial horse let loose by king Yudhiṣṭhira and guarded by Arjuna entered, in the course of its wanderings, the country of Maṇipura, which was then ruled by Babhruvāhana, unequalled in prowess. The horse was taken to the king; but when he read the writing on the plate on its head, he knew that it belonged to the Pāṇḍavas, and that his father Arjuna had arrived in the kingdom; and, hastening to him, respectfully offered his kingdom and his treasures along with the horse. Arjuna, in an evil hour, struck the head [] of Babhruvāhana and upbraided him for his cowardice, saying that if he had possessed true valour and had been his true son, he should not have been afraid of his father and submitted to him so meekly. At these words the brave youth was exceedingly irritated1 and discharged a crescent-shaped arrow at Arjuna which severed his head from his body. He was, however, restored to life by Ulupi who happened to be then with Citrāṅgadā; and having acknowledged Babhruvāhana as his true son, he resumed his journey]. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0789-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बभ्रु पु० भृ--कु--द्वित्वम् बभ्र--उ वा । १ शिवे २ विष्णौ ३ नकुले ४ वह्नौ, ५ विशाले देशभेदे ६ तद्देशवासिनि ब० व० मेदि० । ७ मुनिभेदे च ८ पिङ्गलवर्णे पु० । ९ तद्वति त्रि० अमरः । स्त्रियाम् ऊङ् । १० खलषौ बहुकरे पु० हेमच० । ११ सिता- वरकशाये राजनि० । गर्गा० अपत्ये यञ् । बाभ्रध्य तन्मु- नेरपत्ये पुंस्त्री० । स्त्रियां ङीप् यलोषः बाभ्रवी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बभ्रुः, पुं, (बिभर्त्ति भरति वा । भृ + “कुभ्रश्च ।” उणा० १ । २३ । इति कुर्द्वित्वञ्च ।) अग्निः । शिवः । (यथा, महाभारते १३ । महादेवस्य सहस्रनामकथने । १७ । १४८ । “शृङ्गीशृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥”) विष्णुः । (यथा, महाभारते १३ । विष्णोः सहस्रनामकथने । १४९ । २६ । “रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्व्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ॥”) विशालः । नकुलः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ९ । “सञ्जायते महावक्त्रो मूषिको बभ्रुसन्निभः ॥”) मुनिविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ देशभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ सितावरशाकः । इति राज- निर्घण्टः ॥ खलतिः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ११७ ॥ (कपिलो वर्णः । इति मेधातिथिः ॥ तद्गुणयुक्ते तु वाच्यलिङ्गः । यथा, मनुः । ४ । १३० । “नाक्रामेत्कामतच्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च ॥” लोमपादसुतः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १ । “रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत ।” देवावृधसुतः । यथा, तत्रैव । ९ । २४ । ९ । “वभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू ॥” ययातिपुत्त्रस्य द्रुह्योः सुतः । यथा, तत्रैव । ९ । २३ । १४ । “द्रुह्योश्च तनयो बभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः ॥” पञ्चगन्धर्व्वपतिषु अन्यतरः । यथा, रामायणे । ४ । ४१ । ४२ । “तत्र गन्धर्व्वपतयः पञ्च सूर्य्यसमप्रभाः । शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुस्तथैव च ॥” विश्वामित्रपुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १३ । ४ । ५० । [] “अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा ॥” विश्वगर्भस्य पुत्त्रः । स तु यादवानामन्यतमः । यथा, हरिवंशे । ९४ । ४८ । “वसुर्बभ्रुः सुषेणश्च सभाक्षश्चैव वीर्य्यवान् । यदुप्रवीरा विख्याता लोकपाला इवापरे ॥” यथा च माघे । २ । ४० । “आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत्स दारानपाहरत् ॥” स च विनष्टप्राये यादवकुले पथि गच्छन् दस्युभि- र्हतः । तत्कथा च महाभारते । १६ । मौषल- पर्व्वणि द्रष्टव्या ॥ स्त्री, कपिला गौः । सा च निशि अजानता पृषध्रेण खड्गेन हता । यथा, भागवते । ९ । २ । ६ । “खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगमे निशि । अजानन्नहनद्बभ्रोः शिरः शार्द्दूलशङ्कया ॥”)
बभ्रुः, त्रि, (बिभर्त्तीति । भ्रू + “कुभ्रश्च ।” उणा० १ । २३ । इति कुर्द्वित्वञ्च ।) पिङ्गलः । इत्य- मरः ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ८ । “बबन्ध बालारुणबभ्रुवल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहतिः ॥” यथा च रघुः । १५ । १६ । “धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-396-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें