🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:48:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बालखिल्य
bālakhilya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बालखिल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार ब्रह्मा के रोएँ से उत्पन्न ऋषियों का एक समूह । विशेष—इस समूह का प्रत्येक ऋषि डीलडौल में अँगूठे के बराबर है । इस समूह में साठ हजार ऋषि माने जाते हैं । ये सब के सब बडे भारी तपस्वी और उर्द् ध्वरेता हैं । ऐसा माना जाता है कि ये सभी सूर्य के आगे आगे चलते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल—खिल्य See वाल-ख्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाल(लि)खिल्य पु० ब० अङ्गुष्ठपर्वमितेषु षष्टिसहस्रसंख्येषु “क्रतोश्च सन्ततिर्भार्य्या बालखिल्यानसूयत । षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम्” मार्क पु० उक्तेषु १ मुनि- भेदेषु । तेषां पारमाणञ्च अङ्गुष्ठमात्र यथाक्तं भा० स० ३१ अ० । “अथापश्यदृषीन् ह्रस्वान् अङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः । पलाशवृन्तिकामेकां सहितान् वहतः पथि । प्रलीनान् स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान् । क्लिश्यमानान् मन्त्रबलान् गोष्पदे संप्लुतोदके” । “प्राणा वै बालखिल्याः” चरणव्यूहभाव्येक्तेषु २ प्राणेषु च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4571,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालखिल्यः, पुं, बालखिल्यमुनिः । यथा, -- “विधिना निर्म्मिता पूर्व्वं वेदी परमपावनी । अग्निवेश्यादिमुनयो बालखिल्यादयः स्थिताः ॥” इति बृहद्रामायणे चित्रकूटमाहात्म्ये १ सर्गः ॥ (बालखिल्यास्तु अङ्गुष्ठपरिमिताः षष्टिसहस्र- संख्यकाः । यथा, मार्कण्डेये । ५२ । २४ । “क्रतोश्च सन्ततिर्भार्य्या बालखिल्यानसूयत । षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषीणामूर्द्वरेतसाम् ॥” [] अङ्गुष्ठपरिमितमुक्तमेतेषान्देहपरिमाणम् । यथा, महाभारते । १ । ३१ । ८ -- ९ । “अथापश्यदृषीन् ह्नस्वान् अङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः । पलाशवृन्तिकामेकां सहितान् वहतः पथि ॥ क्लिश्यमानान् मन्दबलान् गोष्पदे संप्लुतोदके ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-421-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬