🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:46:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बृहन्नल
bṛhannala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बृहन्नल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अर्जुन का एक नाम ।
२. बाहु । बाँह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बृहन्—नल m. a kind of large reed, Vās.
the arm, W.
बृहन्—नल m. f. the name assumed by Arjuna when living in the family of king Virāṭa as a eunuch in female attire, MBh.; Vās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (736,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बृ(वृ)हन्नल पु० बृहन्नलेति आख्यात्वेन् अस्त्यस्य अच् । अ- र्जुने हेमच० “आदाय प्रययौ वीरः स वृहन्नलसारथिः” भा० वि० ३७ अ० । “अर्जुन उवाच । प्रतिज्ञा षण्डको- ऽस्मीति करिष्यामि महीषते! । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्त्तुं नृप! दुष्करौअ । बलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ । कर्णयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डले ज्वल- नप्रभे । पिनद्धकम्बुः पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गतः । वेणीकृतशिरा राजन्! नाम्ना चैव वृहन्नल” इति तस्य च अज्ञातवासकाले तथाख्यत्वम् भा० वि० १३ अ० उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4589,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृ(बृ)हन्नलः, पुं, (वृहन् नलः ।) महापोटगलः । इति मेदिनी ॥ अर्ज्जुनः । यथा, -- “पार्थः किरीटी गाण्डीवी गुडाकेशो वृहन्नलः । अर्ज्जुनः फाल्गुनो जिष्णुर्विजयश्च धनञ्जयः ॥ [] सव्यसाची सुभद्रशः शब्दभेदी कपिध्वजः । वार्त्ताघ्नश्चापि वीभत्सुः ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ अपि च । “अर्ज्जुनः फाल्गुनः पार्थः सव्यसाची धनञ्जयः । राधावेधी किरीट्यैन्द्री जिष्णुः श्वेतहयो नरः ॥ वृहन्नलो गुडाकेशः सुभद्रेशः कपिध्वजः । वीभत्सुः कर्णजित्तस्य गाण्डीवं गाण्डिवं धनुः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-493-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬