🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भगीरथ
bhagīratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भगीरथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] अयोध्या के एक प्रसिद्ध सूर्यवंशी राजा जो राजा दिलीप के पुत्र थे । विशेष—कहते हैं, कपिल के शाप से जल जाने के कारण सगरवंशी राजाओं ने गंगा को पृथ्वी पर लाने का प्रयत्न किया था, पर उनको सफलता नहीं हुई । अंत में भगीरथ घोर तपस्या करके गंगा को पृथ्वी पर लाए थे और इस प्रकार उन्होंने अपने पुरखाओं का उद्धार किया था । इसीलिये गंगा का एक नाम 'भागीरथी' भी है ।
भगीरथ २ वि॰ [सं॰] भगीरथ की तपस्या के समान । भारी । बहुत बड़ा । जैसे, भगीरथ परिश्रम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगीरथ m. (prob. fr. भगिन् + रथ, ‘having a glorious chariot’), N. of an ancient king (son of Dilīpa and great-grandfather of Sagara, king of Ayodhyā ; he brought down the sacred Gaṅgā from heaven to earth and then conducted this river to the ocean in order to purify the ashes of his ancestors, the 60,000 sons of Sagara; cf. IW. 322), MBh.; R.; Pur. &c.
N. of sev. authors (also with ठक्कुर and मेघ; cf. भगिन्), Cat.
of an architect of recent date, Inscr.
of a mountain, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (744,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगीरथः N. of an ancient king of the solar dynasty, the great-grandson of Sagara, who brought down, by practising the most austere penance, the celestial river Ganges from heaven to the earth and from earth to the lower regions to purify the ashes of his 60000 ancestors, the sons of Sagara. --Comp. --पथः, --प्रयत्नः the path or effort of Bhagīratha, [] used figuratively to denote any great of Herculean effort. --सुता an epithet of the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगीरथ पु० सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे “असमञ्जसस्तु तनयो ह्यंशु- मान्नाम विश्रुतः । तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः । येन भागीरथी गङ्गा तपःकृत्वाऽवतारिता” मत्स्यपु० १२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4632,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगीरथः, पुं, (भं ज्योतिष्कमण्डलं गीर्वाङ्मयं तत्र रथ इन्द्रियाणि रथ इवास्य ।) दिलीपराज- पुत्त्रः । कपिलशापेन भस्मीभूतानामधः पति- तानां पितॄणामुद्धरणायानेन मर्त्त्यलोके गङ्गा आनीता । यथा, मात्स्ये १२ अध्यायः । “असमञ्जसस्तनयो ह्यंशुमान्नाम विश्रुतः । तस्य पुत्त्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः ॥ येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता । भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-473-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें