🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:28:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंडूक
maṃḍūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंडूक संज्ञा पुं॰ [सं॰ मण्डूक]
१. मेंढक । उ॰—मडूकों का टर टर करना भी कैसा डरावना मालूम होता है ।—भारतैंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २९८ ।
२. एक ऋषि ।
३. दोहा छंद का पाँचवाँ भेद जिसमें १८ गुरु और १२ लघु अक्षर होते हैं ।
४. रुद्रताल के ग्यारह भेदों में से एक ।
५. प्राचीन काल का एक बाजा ।
६. एक प्रकार का नृत्य ।
७. एक प्रकार का रतिबंध (को॰) ।
८. घोड़े की एक जाति । यौ॰—मंडूककुल = मेढकों का समूड़ । मंडूकगति = (१) मेढक की सी चालवाला । (२) दे॰ मडूकप्लुति । मंडूकपर्ण । मडूकपर्णा, मंडूकपर्णिका = दे॰ मंडूकपर्णीका । मंडूकप्लुति । मडूकमाता । मंडूकसर = मेढ कों से भरा तालाब । मंडूकसूक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मण्डूक m. (ifc. f(आ). ) a frog, RV. &c. &c.
N. of a partic. breed of horses, MBh.
Calosanthes Indica, L.
a machine like a frog, L.
the sole of a horse's hoof, L.
N. of a Ṛṣi, Pāṇ. iv, 1, 119
of a Nāga, L.
मण्डूक n. a kind of coitus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंडूकः [मंडयति वर्षासमयं, मंड् ऊकण् Uṇ. 4. 42] A frog; निपानमिव मंडूकाः सोद्योगं नरमायांति विवशाः सर्वसंपदः Subhāṣ. --कं A kind of coitus or mode of sexual enjoyment. --की 1 A female frog. --2 A wanton or unchaste woman. --3 N. of several plants. --Comp. --अनुवृत्तिः, --प्लुतिः f. ‘the leap of a frog’, skipping over or omitting at intervals (in grammar the word is used to denote the skipping of several Sūtras and supplying from a previous Sūtra); क्रियाग्रहणं मंडूकप्लुत्यानुवर्तते Sk. --कुलं a collection of frogs. --योगः a kind of abstract meditation in which the person who meditates sits motion. less like a frog. --सरस् n. a pond full of frogs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0834-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मण्डूक पुंस्त्री० मण्डयति वर्षासमयम् मडि--ऊक । १ मेके अमरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ शोणके ३ मुनिभेदे च पु० मेदि० ४ बन्धभेदे विश्वः । ५ गाढतेजस्के त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4720,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मण्डूकः, पुं, (मण्डयति भूषयति जलाशयमिति मडि + “शलिमण्डिभ्यामूकण्” उणा० ४ । ४२ । इति ऊकण् ।) भेकः । इत्यमरः । १ । १० । २४ ॥ (यथा, मनुः । ४ । १२६ । “पशुमण्डूकमार्ज्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः । अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्न्निशम् ॥” भेकार्थे पर्य्यायो गुणाश्च यथा, -- “मण्डूकः प्लवगो भेको वर्षाभूर्द्दर्द्दुरो हरिः । मण्डूकः श्लेष्मलो नातिपित्तलो बलकारकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥) शोणकः । मुनिविशेषः । इति मेदिनी । के, १३६ ॥ गाढतेजाः । इति शब्दरत्नावलि ॥ बन्धविशेषे क्ली । इति विश्वः ॥ (अश्वजाति- भेदः । यथा, महाभारते । २ । २८ । ६ । “तत्र तित्तिरिकल्माषान् मण्डूकाख्यान् हयो- त्तमान् ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-579-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंडूक" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें