🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:14:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मत्य
matya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हेंगा । सिरावन
२. दाँती या हँसिया की की मूठ ।
३. ज्ञान अर्जन का साधन ।
४. हेंगाने की क्रिया । खेत आदि को हेंगा से समतल करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मत्य᳙ n. (for 2. see p. 783, col. 2) a harrow, roller, TS.; Br.
a club (perhaps with iron points), AV.
harrowing, rolling, making even or level, L.
2. मत्य n. (for 1. see p. 776, col. 2) the means of acquiring knowledge (= ज्ञानस्य कारणम्), Kāś. on Pāṇ. iv, 4, 97.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत्यं [मते समीकरणे साधु यत् Tv.] 1 A harrow. --2 The means of acquiring knowledge. --3 The exercise of knowledge. --4 Harrowing, [] making even or level (as a field).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्य न० मते समीकरणे साधु यत् । कृष्टक्षेत्रस्य समीकरण- साधने १ फलकभेदे (मै) “सप्तास्थितेन मत्येन मतीकरोति” ताण्ड्य० ब्रा० २ । ९ । २ । “यथा लोके सप्ता- स्थितेन सप्तभिरनडुद्भिः सप्तभिस्तौक्ष्णमागैः शङ्कुभिर्वा अधिष्ठितेन मत्येन मत्यन्नाम कृष्णस्य क्षेत्रस्य समीकरणा- दिसाधनं फलकम् । तेन मतीकरोति समीकरणार्थं कर्षकः प्रव्रजति क्षेत्रम्” भा० २ दात्रादिमुष्टौ हेम०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4721,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत्यं, क्ली, (मतं ज्ञानं तस्य करणमिति । मत + “मतजनहलात् करणजल्पकर्षेषु ।” ४ । ४ । ९७ । इति यत् । कृष्टस्य क्षेत्रस्य समीकरणादिसाधन- फलकम् । यथा, ताण्ड्यमहाब्राह्मणे । २ । ९ । २ । “भ्रातृव्यवांस्तवीत यथा सप्तास्थितेन मत्येन । मतीकरोत्येवं पाप्मानं भ्रातृव्यं प्ररुजति ॥” “मत्यं वाम कृष्टस्य क्षेत्रस्य समीकरणादि- साधनफलकम् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) दात्रादीनां मुष्टिः । तत्पर्य्यायः । वण्टः २ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५५६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-581-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें