🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मथुरा
mathurā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मथुरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मधुपुर (= मथुरा)] पुराणानुसार सात पुरियों में से एक पुरी का नाम । यह ब्रज में यमुना के किनारे पर है । विशेष—रामायण (उत्तरकांड) के अनुसार इसे मधु नामक दैत्य ने बसाया था जिसके पुत्र बाणासुर को पराजित कर शत्रुघ्न ने इसको विजय किया था । पाली भाषा के ग्रंथों में इसे मथुरा लिखा है । महाभारत काल में यहाँ शूरसेन- वंशियों का राज्य था और इसी वंश की एक शाखा में भगवान् श्रीकृष्णचंद्र का यहाँ जन्म हुआ था । शूरसेन- वंशियों के राज्य के अनंतर अशोक के समय में उनके अचार्य उपगुप्त ने इसे बौद्ध धर्म का केंद्र बनाया था । यह जैनों का भी तीर्थस्थान है । उनके उन्नीसवें तीर्थकर मल्लिनाथ का यह जन्मस्थान है । मौर्य साम्राज्य के अनंतर यह स्थान अनेक यूनानी, पारसी और शक क्षत्रपों के अधिकार में रहा । महमूद गजनवी ने सन् १०१७ में आक्रमण कर इस नगर को न्यस्त व्यस्त कर डाला था । अन्य मुसलमान बादशाहों ने भी इसपर समय समय पर आक्रमण कर इसे तहस नहस किया था । यहाँ हिंदुओं के अनेक मंदिर हैं और अनेक कृष्णोपासक वैष्णव सप्रदाय के आचार्यों का यह केंद्र है । पुराणानुसार यह मोक्षदायिनी पुरी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मथुरा f. See next.
मथुरा f. N. of various towns (esp. of an ancient town now called Muttra and held in great honour as the birthplace of Kṛṣṇa; situated in the province of Agra on the right bank of the Yamunā or Jumna; described in VP. xii, 1 as having been founded by Śatru-ghna; accord. to Kull. on Mn. ii, 19 it forms part of a district called Brahmarṣi, belonging to Śūra-sena), AV.Pariś.; Hariv.; Pur. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मथु(थू)रा [मथ्-उ-ऊ-रच्] N. of an ancient town situated on the right bank of the Yamunā, the birth-place of Kṛṣṇa and the scene of his amours and exploits; it is one of the seven sacred cities [] in India (see अवंति), and is, to this day, the favourite resort of thousands of devotees. It is said to have been founded by Śatrughna; निर्ममे निर्ममोर्थेषु मथुरां मधुराकृतिः R. 15. 28; कलिंदकन्या मथुरां गताऽपि गंगोर्मिसंसक्तजलेव भाति 6. 48. --Comp. --ईशः, --नाथः epithets of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0836-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मथु(थू)रा स्त्री मथ--उ(ऊ)रच् । स्वनामख्यातायां नगर्य्याम । “अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः” काशी० ख० । तन्माहात्म्यं विष्णुपु० ६ अंशे ८ अ० । वराहपु० २७ अ० । ततः चतुरर्थ्यां वरणा० अण् । माथुर तत्पुर्य्यदूरभवे त्रि० । मथूराप्यत्र द्विरूपको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4725,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मथुरा, स्त्री, (मथ्यते पापराशिर्यया इति । मथ + “मन्दिवाशीत्यादि ।” उणा० । १ । ३९ । इति उरच् ।) स्वनामख्यातपुरी । अधुना आगरा इति ख्यातस्याग्रवणस्य नगरम् । (यथा, रघौ । ६ । ४८ । “यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिन्दकन्या मथुरां गतापि गङ्गोर्म्मिसंसक्तजलेव भाति ॥”) तत्पर्य्यायः । मधुपघ्नम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ मधुपुरी ३ मधुरा ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ सा च मोक्षदायकतीर्थम् । यथा, -- “अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अव- न्तिका । पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ अयोध्या रामनगरी मथुरा कृष्णपालिता । एतास्तु पृथिवीमध्ये न गण्यन्ते कदाचन ॥ श्रीरामधनुरग्रस्था अयोध्या सा महापुरी । मथुरा केशवोत्सृष्टसुदर्शनविधारिता ॥” इत्यादिभूतशुद्धितन्त्रम् ॥ * ॥ तत्र विष्णुदर्शनमाहात्म्यं यथा, “यज्ज्यैष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले । मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ यमुनासलिले स्नातः पुरुषो मुनिसत्तम ! । ज्येष्ठामूलामले पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् ॥ समभ्यर्च्च्याच्युतं सम्यक् मथुरायां समाहितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ कश्चिदस्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिलाप्लुतः । अर्च्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायामुपोषितः ॥ ज्येष्ठामूलसिते पक्षे येनैवं वयमप्युत । परामृद्धिमवाप्स्यामस्तारिताः सकुलोद्भवैः ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ८ अध्यायः ॥ * ॥ तस्या माहात्म्यं यथा, -- वराह उवाच । “न विद्यते च पाताले नान्तरीक्षे न मानुषे । समत्वं मथुराया हि प्रियं मम वसुन्धरे ! ॥” सूत उवाच । “तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रणम्य शिरसा तदा । पुण्यानां परमं पुण्यं पृथ्वी वचनमब्रवीत् ॥ पृथिव्युवाच । पुष्करं नैमिषं चैव पुरी वाराणसी तथा । एता हित्वा महाभाग ! मथुरां किं प्रशंससि ॥ वराह उवाच । शृणु कार्त्स्नेन वसुधे ! कथ्यमानं मयानधे ! । मथुरति च विख्यातं नास्ति क्षेत्रं परं मम । [] सा रम्या च सुशस्ता च जन्मभूमिः प्रिया मम ॥ शृणु देवि ! यथा स्तौमि मथुरां पापहारि- णीम् । तन्निवासी नरो याति मोक्षं नास्त्यत्र संशयः ॥ महामाध्यां प्रयागे तु यत् फलं लभते नरः । तत् फलं लभते देवि ! मथुरायां दिने दिने ॥ कार्त्तिक्याञ्चैव यत् पुण्यं पुष्करे तु वसुन्धरे ! । तत् फलं लभते देवि ! मथुरायां दिने दिने ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु वाराणस्यान्तु यत् फलम् । तत् फलं लभते देवि ! मथुरायां क्षणेन हि ॥ मथुराञ्च परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम् । मूढो भ्रमति संसारे मोहितो मायया मम ॥ यः शृणोति वरारोहे ! माथुरं मम मण्डलम् । अन्येनोच्चारितं शंसन् सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च । मथुरायां गमिष्यन्ति सुप्ते चैव जनार्द्दने ॥ मथुरां समनुप्राप्य श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । तृप्तिं यान्तीह पितरो यावत् स्थित्यग्रजन्मनः ॥ ये वसन्ति महाभागे ! मथुरामितरे जनाः । तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं मत्प्रसादान्न संशयः ॥ कुब्जाम्रके शौकरवे मथुरायां विशेषतः । विना सांख्येन योगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ मथुरायां महापुर्य्यां ये वसन्ति शुचिव्रताः । बलिभिक्षाप्रदातारो ये वा ते नरविग्रहाः ॥ भविष्यामि वरारोहे ! द्बापरे युगसंस्थिते । ययातिभूपवंशाच्च क्षत्त्रियः कुलवर्द्धनः ॥ भविष्यामि वरारोहे ! मथुरायां न संशयः । मूर्त्तिं चतुर्व्विधां कृत्वा स्थास्यामि ऋषिभिः स्तुतः ॥ स्थास्यामि वत्सरशतं युद्धेषु कृतनिश्चयः । एका चन्दनसङ्काशा द्वितीया कनकप्रभा ॥ अशोकसदृशा चान्या अन्या चोत्पलसन्निभा । तत्र गुह्यानि नामानि भविष्यन्ति मम प्रिये ! ॥ पुण्यानि च पवित्राणि संसारोच्छेदनानि च । यत्राहं घातयिष्यामि द्बात्रिंशति वसुन्धरे ! ॥ दैत्यान् घोरान् महाभागे ! कंसादीन
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मथुरा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें