🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:19:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मधुपर्क
madhuparka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मधुपर्क संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दही, घी, जल, शहद और चिनी का समूब जो देवताओं को चढ़ाया जाता है । विशेष—इससे देवता बहुत संतुष्ट होते हैं । यह भी कहा गया है कि इसका दान करने से सुख और सोभाग्य की वृद्धि तथा मोक्ष की प्राप्ति होती है । पूजा के सोलह उपचारों में से देवता या पूज्य के सामने मधुपर्क भी रखना एक उपचार है । विवाह में भी इसके दान और प्राशन का विधान है ।
२. तंत्र के अनुसार घी, दही और मधु का समूह जिसका उपयोग तांत्रिक पूजन में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मधु—पर्क m. (n., L.) a mixture of honey, an offering of honey and milk, a respectful off˚ to a guest or to the bridegroom on his arrival at the door of the father of the bride (sometimes consisting of equal parts of curds, honey and clarified butter)
the ceremony of receiving a guest with it, AV.; GṛŚrS. &c.
N. of a son of Garuḍa, MBh.
N. of works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (780,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधुपर्क न० पृथ० घञ् मधुनः वर्को योगो यत्र । मधुयुते कांस्यपात्रस्थे कांस्यपात्रान्तरेणावृते “दधि सर्पिर्जलं क्षौद्रं सिता चैतैश्च पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कस्तु” इत्युक्ते दध्यादिद्रव्यपञ्चके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4732,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधुपर्कं, क्ली, (पृच् + घञ् । मधुना पर्को योगो- ऽत्र ।) दधिसंयुक्तमधु । तत्पर्य्यायः । महोदयः २ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४९७ ॥ अपि च । “मधुपर्कं दधिमधुघृतमपिहितं कांस्येनेति । अपिहितमाच्छादितम् ।” इत्येकादशीतत्त्वे- कात्यायनसूत्रम् ॥
मधुपर्कः, पुं, (पृची + घञ् । मधुना पर्कः सम्पर्को यस्य मधुना संयोजनात् तथात्वम् ।) षोडशोपचारपूजान्तर्गतषष्ठोपचारः । तस्य प्रमाणं यथा, -- “दधि सर्पिर्ज्जलं क्षौद्रं सितैताभिस्तु पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कस्तु सर्व्वदेवौघतुष्टये ॥ जलन्तु सर्व्वतः स्वल्पं सिता दधि घृतं समम् । सर्व्वेषामधिकं क्षौद्रं मधुपर्के प्रयोजयेत् ॥ तद्दद्यात् कांस्यपात्रेण रौक्मश्वेतभवेन वा । ज्योतिष्टोमाश्वमेधादौ पूर्त्ते चेष्टे प्रपूजने ॥ मधुपर्कः प्रतिष्ठोऽयं सर्व्वदेवौघतुष्टिदः । धर्म्मार्थकाममोक्षाणां साधकः परिकीर्त्तितः ॥ मधुपर्कः सौख्यभोग्यतुष्टिपुष्टिप्रदायकः ॥” इति कालिकापुराणे ६७ अध्यायः ॥ अपि च । “आज्यं दधिमधुमिश्रं मधुपर्कं विदुर्ब्बुधाः ॥” इति तन्त्रसारः ॥ तद्दाने मुद्रा यथा, -- “संयुक्तानामिकाङ्गुष्ठा तिस्रोऽन्याः संप्र- सारिताः । मधुपर्के च सा मुद्रा विद्बद्भिः परिकीर्त्तिता ॥” इति हरिभक्तिविलासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-599-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬