🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मल्ल
malla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मल्ल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन जाति का नाम । विशेष—इस जाति के लोग द्वंद्वयुद्ध में बड़े निपुण होते थे; इसीलिये द्वंद्वयुद्ध का नाम मल्लयुद्ध और कुश्ता लड़नेवाले का नाम मल्ल पड़ गया है । महाभारत में मल्ल जाति, उनके राजा और उनके देश का उल्लेख हैं । भारतवर्ष के अनेक स्थान जस मुलतान (मल्लस्यान) मालव, मालभूमि आदि में मल्ल शब्दविकृत रुप में मिलता है । त्रिपिटक सं कुशनगर में मल्लों के राज्य का होना पाया जाता है । मनुस्मृति में मल्लों को लिछिबी (लिच्छाव) आदि के साथ संस्काच्युत या व्रात्य क्षात्रय लिखा है । पर मल्ल आदि क्षत्रिय जातियाँ बोद्ध मतावलंबी हो गई थी । इसका उल्लख स्थान स्थान पर त्रिपटक में मिलता है जिससे ब्राह्मणी के अधिकार से उनका निकल जाना और ब्रात्य होना ठीक जान पड़ता है और कदाचित् इललिये स्मृतियों मे या व्रात्य कह गए है ।
२. द्वंद्वयुद्ध करनेवाला । पहलवान । पट्ठा । उ॰—कै निसिपति मल्ल अनेक बिधि उठा बठत कसरत करता ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰१, पृ॰ ४५६ ।
२. मनुस्मृति के अनुसार एक व्रात्य क्षत्रिय़ जात का नाम ।
४. ब्रह्मववत के अनुसार लट पता तीवरी माता से उत्पत्र एक वर्णसंकर जाति का नाम ।
५. पराशर पद्धति के अनुसार कुंदकार पिता और तंतुवाय मात ा में उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति ।
६. पात्र ।
७. कपोल ।
८. एक प्रकार की मछली ।
९. एक प्राचीन देश का नाम जो विराट देश के पास था ।
१०. दीप । उ॰—दगदगाति जो मल्ल सी अग्नि राशि की कांति । सोई मणि माणिक विपे, काति रंग की भाँति । — रत्नचपरीक्षा (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल्ल m. a wrestler or boxer by profession (the offspring of an out-caste Kṣatriya by a Kṣ˚ female who was previously the wife of another out-caste, Mn. x, 22; xii, 45), an athlete, a very strong man, MBh.; Hariv.; Var. &c.
N. of a king called Nārāyaṇa, Cat.
of the 21st Arhat of the future Utsarpiṇī, L.
of an Asura (see मल्लासुर)
of various men, Rājat.
a vessel, boiler, Divyāv. (also f(ई). , L.)
the remnant of an oblation, L.
a kind of fish (= कपालिन्), L.
the cheek and temples, L.
pl. N. of a people, MBh.; Hariv. &c.
मल्ल mfn. strong, robust, L.
good, excellent, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल्ल a. [मल्ल्-अच्] 1 Strong, athletic, robust; Ki. 18. 1. --2 Good; excellent. --ल्लः 1 A strong man. --2 An athlete, a boxer, wrestler; प्रभुर्मल्लो मल्लाय Mbh. --3 A drinkingvessel, cup. --4 The remnants of an oblation. --5 The cheek and temple. --6 N. of a mixed tribe (wrestlers) born of an outcast Kṣatriya by a Kṣatriya woman; Ms. 10. 22; 12. 45. --7 N. of a country. --ल्ला 1 A woman. --2 The Arabian jasmine. --3 Ornamenting the person with cosmetics or coloured unguents. --Comp. --अरिः {1} an epithet of Kṛṣṇa. {2} of Śiva. --क्रीडा {1} boxing or wrestling match. {2} athletic or gymnastic exercise. --घटी a kind of dance. --जं black pepper. --तूर्यं a kind of drum. --नागः {1} Indra's elephant. {2} a letter-carrier. --भूः --भूमिः f. {1} a battle-field. {2} an arena, a wrestling ground. {3} N. of a country. --युद्धं a wrestling or boxing match, pugilistic encounter. --विद्या the art of wrestling. --शाला a gymnasium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मल्ल धृतौ भ्वा० आ० अक० सेट् । भल्लते अमल्लिष्ट ममल्ले ।
मल्ल पु० मल्ल--अच् । १ बाहुयुद्धकारके नियोद्धरि २ पात्रे ३ वलीयसि ४ मत्स्यभेदे ५ कपोले च मेदि० ६ ब्रात्यक्षत्रि- यात् सर्ववर्णायां जाते जातिभेदे (माल) ७ सङ्कीर्ण- जातिभेदे लेटात् श्रीधरकन्यायां जाते सङ्कीर्णवर्णे (माला) ब्रह्मवै० पु० ६ तन्त्रवाय्यां कुन्दकाराज्जाते सङ्कीर्ण- जातिभेदे च पुंस्त्री० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ९ देशभेदे स्वार्थे क मल्लक तत्रार्थे । संज्ञायां कन् । दन्ते हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मल्ल, ङ धृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक० सेट् ।) ङ, मल्लते । इति दुर्गा- दासः ॥
मल्लः, पुं, (मल्लते धरति बलमिति । मल्ल् + अच् ।) बाहुयोधी । इत्यमरभरतौ । माल इति भाषा ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । १० । ४३ । १७ । “मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्त्तिमान् ॥”) वर्णसङ्करजातिविशेषः । माला इति भाषा । स च व्रात्यक्षत्त्रियात् सवर्णायां जातः । इति मानवे १० अध्यायः ॥ स च लेटात् तीवर- कन्यायां जातः । इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥ तन्त्रवाय्यां कुन्दकाराज्जातः । इति पराशर- पद्धतिः ॥ पात्रम् । कपोलम् । मत्स्यभेदः । इति मेदिनी । ले, ४४ ॥ देशविशेषः । यथा, -- “दशार्णा नवराष्ट्रञ्च मल्लाः शाल्ला युगन्धराः ॥” इति विराटपर्व्वणि १ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-646-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मल्ल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें