🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:27:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महाकाली
mahākālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाकाली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. महाकाल स्वरूप शिव की पत्नी जिसके पाँच मुख और आठ भुजाएँ मानी जाती हैं ।
२. दुर्गा की एक मूर्ति ।
३. शक्ति की एक अनुचरी का नाम ।
४. जैनो ं के अनुसार सोलह विद्या देवियों में से एक जो अवसर्पिणी के पाँचवें अर्हत् की देवी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—काली f. N. of Durgā in her terrific form, MBh.; Buddh.
of one of D˚'s attendants, W.
(with Jainas) of one of the 16 Vidyā-devīs, Hemac.
of a goddess who executed the commands of the 5th Arhat of the present Avasarpiṇī, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (795,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाकाली, स्त्री, (महाकाल + पत्न्यर्थे ङीष् ।) महाकालस्य पत्नी । सा तु पञ्चवक्त्वाष्टभुज- कालीविशेषः । इति तन्त्रम् ॥ (इयमेव पराशक्ते- स्तामसी शक्तिः । यथा, देवीभागवते । १ । २ । २० । “तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा । महालक्ष्मीः सरस्वती महाकालीति ताः स्त्रियः ॥”) अथ महाकालीमन्त्रः । “ओँ फ्रें फ्रें क्रों क्रों पशून् गृहाण ह्रूं फट् स्वाहा । श्मशानभैरवीमन्त्रेण यावत् क्रूर- कर्म्मणि प्रयोगः कर्त्तव्यः । अथ महाकाली- मन्त्रप्रयोगः । तत्र न्यासशुद्ध्यादिकं न कर्त्त- व्यम् । तथा च । न्यासशुद्ध्यादिकं किञ्चिन्नात्र कार्य्या विचारणा । कृष्णतोयैश्च संपूर्णे कृष्णकुम्भेऽथ कालिकाम् ॥ पञ्चवक्त्रां महारौद्रीं प्रतिवक्त्रत्रिलोचनाम् । शक्तिशूलधनुर्वाणखड्गखेटवराभयान् ॥ दक्षादक्षभुजैर्देवीं बिभ्राणां भूरिभूषणाम् । ध्यात्वैवं साधकः साध्यं साधयेन्मनसेप्सितम् ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथा चैन्द्री चामुण्डा चण्डिका- ष्टमी । [] पूर्व्वादीशानपर्य्यन्तं कुम्भस्थाने स्थिता इमाः ॥ तत्र क्रमः । देवीं ध्यात्वा यथाविध्युपचारेण संपूज्य ब्राह्म्याद्यष्टशक्तीः पूर्व्वादिक्रमेण पूज- येत् । तथा । नामोच्चारणसंरब्धं वह्नौ प्रज्वलितेऽम्बरे । जुहुयाद्वैरिणां शुद्धौ देवीमन्त्रं जपंस्तथा ॥ समिधः पिचुमर्द्दस्य तथा विभीतकाष्ठिकाः । गृहधूमश्मशानास्थिविभीताङ्गारहोमतः ॥ सप्ताहाद्वैरिणं हन्ति कालिकामन्त्रयोगतः । उच्चाटनं चापराह्रे सन्ध्यायां मारणं तथा ॥ दक्षिणस्यां दिशि स्थित्वा ग्रामादेर्दक्षिणा- मुखः ॥” इति तन्त्रसारः ॥ जिनानां चतुर्विंशतिशासनदेवतान्तर्गतदेवी- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-654-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महाकाली" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें