🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:23:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महागुरु
mahāguru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महागुरु संज्ञा पुं॰ [सं॰] अत्यंत संमानित या श्रद्धेय पुरुष । विशेष—इनकी संख्या तीन कही गई है—माता, पिता और गुरु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—गुरु m. a very venerable person, ĀśvGṛ.; KālP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (795,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महागुरु पु० कर्म० । “त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्ति पिता माता चाचार्य्यश्च” स्मृत्युक्ते पुरुषस्य १ पित्रादौ “पतिरेकोगुरुः स्त्रीणा” मित्युक्ते दत्तकन्याया २ भर्त्तरि अदत्तकन्यायाः पितरि, मातरि च । “महागुरुनिपाते च काम्यं किञ्चिन्नचाचरेत्” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4741,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महागुरुः, पुं, (महांश्चासौ गुरुश्चेति ।) अति- गुरुः । स च पुरुषस्य पिता माता आचार्य्यश्च । स्त्रियाः पतिः । अदत्तकन्यायाः पिता माता च । यथा । त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्ति माता पिताचार्य्यश्चेति । इति विष्णुसूत्रम् ॥ पत्युर्महागुरुत्वमाह रामायणे । “नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं वै कुलस्त्रियाः । पतिर्ब्बन्धुर्गतिर्भर्त्ता दैवतं गुरुरेव च ॥” [] शातातपः । “गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्व्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥” एकपदेन दत्तस्त्रीणां पितृमातृव्यावृत्तिः ॥ * ॥ सपिण्डमरणं प्रकृत्य आश्वलायनः । त्रिरात्र- मक्षारलवणान्नाशिनः स्युर्द्वादशरात्रं महा- गुरुषु । आचार्य्यश्च उपनीय ददद्वेदमाचार्य्यः स उदाहृतः । इति याज्ञवल्क्योक्तः । तन्म- रणे त्रिरात्राशौचित्वेन नैतादृङ्नियमः ॥ आश्वलायनः । नैतस्यां रात्रावन्नं पचेयुः । अन्नं न पचेयुरित्यनेनोपवासः सूचितः । अघ- स्रस्तरे त्र्यहमनश्नन्त आसीरन् इति वक्ष्य- माणवचनात् । अघस्रस्तरः कटादिः । अक्षार- लवणं क्षारमृत्तिकादिकृतलवणभिन्नं तत्तु सैन्धवं साम्भरि च । इति शुद्वितत्त्वम् ॥ * ॥ महागुरुमरणे संवत्सरपर्य्यन्तं निषिद्धकर्म्माणि यथा, कर्म्मलोचने । “महागुरुनिपाते च काम्यं किञ्चिन्न चाचरेत् । आर्त्विज्यं ब्रह्मचर्य्यञ्च यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥ अन्यश्राद्धं परान्नञ्च गन्धं माल्यञ्च मैथुनम् । वर्ज्जयेद्गुरुपाते च यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥ तीर्थयात्रां विवाहञ्चाध्यापनं तर्पणन्तथा । संवत्सरं न कुर्व्वीत महागुरुनिपातने ॥” अपि च । “विशेषतः शिवापूजां प्रमृतपितृको द्विजः । यावद्वत्सरपर्य्यन्तं मनसापि न चाचरेत् ॥ महागुरुनिपाते तु काम्यं किञ्चिन्न चाचरेत् । आर्त्विज्यं ब्रह्मयज्ञञ्च श्राद्धं देवयुतञ्च यत् ॥” इति कालिकापुराणे ५४ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-655-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें