🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महानस
mahānasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महानस संज्ञा पुं॰ [सं॰] पाकशाला । रसोईघर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा˚नस n. (˚हान्˚) a heavy waggon or cart, ŚrS.
a kitchen (also m.), Gobh.; KātyŚr.; MBh. &c.
महा—˚नस m. cooking utensils (?), KātyŚr.
N. of a mountain, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (796,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महानस न० महदना संज्ञायाम् अच् । पाकस्थाने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4742,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महानसं, क्ली, (महच्च तत् अनश्चेति । + “अनोऽश्मायःसरसां जातिसंज्ञयोः ।” ५ । ४ । ९४ । इति संज्ञायां टच् । “आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।” ६ । ३ । ४६ । इति महत आकारादेशः ।) रन्धनगृहम् । तत्पर्य्यायः । रसवती २ पाकस्थानम् ३ । इत्य- मरः । २ । ९ । २७ ॥ (तथास्य लक्षणं यथा, -- “प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि । सजालकं गवाक्षाढ्यमात्मवर्गनिषेवितम् ॥ विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्च्चनम् । परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम् ॥ तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् । शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः ॥ सविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः । स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयुताः ॥ तस्य चाज्ञा विधेयाः स्युर्व्विविधाः परि- कर्म्मिणः । आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः ॥ तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् । माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः ॥ भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्ये तु केचन ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥) तद्विवरणं यथा, -- “आग्नेय्यां दिशि कर्त्तव्यमावासस्य महानसम् । गवाक्षजालमार्गाय मूर्द्धभित्त्युपलेपितम् ॥ चुल्ली तत्र प्रकर्त्तव्या पूर्व्वपश्चिममायता । मृण्मयादीनि भाण्डानि क्षालितानि च वारिणा ॥ तेषु यत् पच्यते द्रव्यं गुणवत् सर्व्वसम्मतम् । मृदभावे पचेल्लौहे चक्षुरर्शोविकारजित् ॥ [] कांस्यजे पाचितं यद्धि तद्धितं मतिदं शुचि । यच्च ताम्रमये सिद्धं न रुच्यं त्वम्लपित्तकृत् ॥ सौवर्णे राजते पाच्यमाढ्यभूमिभृतां गृहे । तत्पात्रं सर्व्वदोषघ्नं धिषणोत्सवदायकम् ॥” अथ महानसोपयोग्योपकरणानि । “वस्तूनि भोजनार्हाणि विविधानि पुनः पुनः । सर्व्वाणि गुणयुक्तानि स्थापितानि महानसे ॥ दास्याप्तमार्ज्जनी वाढा पूतहण्डी सुकूर्च्चिका । कर्षणी वैणवं पात्रं जलपूर्णस्त्वलिञ्जरः ॥ वह्निसंजननो ग्रावः कुद्दालं सुकुठारकः । दारुखण्डानि शुष्काणि हस्तमात्राणि चेन्ध- नम् ॥ अजीर्णान्यनतिस्थूलान्यजन्तून्यमलानि च । तितयुश्चालनी पीठो मुषलं चाप्युदूखलम् ॥ सूर्पलोष्ट्रशिला दर्व्वी चनुरस्रावपट्टिका । संदंशकन्तु युगलं वस्त्रखण्डचतुष्टयम् ॥ नालिका च्छुरिका चैव सुशूलं सुकटाहकम् ॥ वह्निसञ्चालनार्थाय दर्व्वी दीर्घा सुलौहजा ॥ तन्दूरझर्झरी स्रावा तप्तकं दृढवेष्टनी । इत्यादि वस्तुजातं हि युज्यते च महानसे ॥” इति पाकराजेश्वरः ॥ तत्र रक्षणीया जना यथा, -- “सूदशास्त्रविधानज्ञाः पराभेद्याः कुलोद्गताः । सर्व्वे महानसे धार्य्या लुप्तकेशनखा जनाः ॥” इति मात्स्ये १८९ अध्यायः ॥ महानसोऽपि पुंसि । इत्यमरटीकायां रमा- नाथः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-661-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महानस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें