🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:00:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महेंद्र
maheṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महेंद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ महेन्द्र]
१. विष्णु ।
२. इंद्र ।
३. भारतवर्ष के एक पर्वत का नाम जो सात कुलपर्वतों में गिना जाता है । महेंद्राचल । यौ॰—महेंद्रकदली = एक प्रकार का केला । महेंद्रनगरी, महेंद्रपुरी = अमरावती । इंद्र की नगरी । महेंद्रमंत्री = बृहस्पति का नाम । महेंद्रवारुणी । महेंद्रवाह = ऐरावत हाथी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महेन्द्र m. the great Indra, AV. &c. &c. (also applied to Viṣṇu [R.] and Śiva [Śivag.])
a partic. star, VP.
a great chief or leader (सर्व-देवानाम्), Nal.
a partic. high number, Buddh.
N. of a younger brother (or son) of Aśoka (who carried the Buddhist doctrine into Ceylon), MWB. 59
of another prince (= Kumāra-gupta), Inscr.
of a poet, Cat.
of various other writers and teachers (also with आचार्य and सूरि), ib.
of a mountain or range of m˚ (said to be one of the 7 principal chains in India, and sometimes identified with the northern parts of the Ghats), MBh.; Kāv. &c.
of a place, MW.
महेन्द्र &c. See p. 802, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (802,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महेंद्र One of the seven principal chains of mountains in India identified with Mahendra Māle which divides Gañjam from the valley of the Mahānadī and probably included1 the whole of the eastern Ghats between the Mahānadī and Godāvarī. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महेन्द्र पु० महान् इन्द्रः इन्द्रस्यापि नियन्तृत्वात् । १ परमे- श्वरे २ महैश्चर्य्यवति इन्द्रे ३ जम्बुद्वीपस्थपर्वतभेदे च मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4745,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महेन्द्रः, पुं, (महांश्चासाविन्द्रश्च ऐश्वर्य्यवानि- त्यर्थः ।) विष्णुः । इति महाभारते तस्य सहस्र- नामस्तोत्रम् ॥ शक्रः । (यथा, भागवते । ६ । १३ । ६ । “ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रवीत् ॥”) जम्बुद्वीपस्य पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी । रे, २०० ॥ (स च सप्तकुलाचलानामन्यतमः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । १० । “महेन्द्रो मलयः सह्यः सुक्तिमानृक्षपर्व्वतः । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-680-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें