🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:29:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माणिक्य
māṇikya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माणिक्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लाल रंग का एक रत्न जो 'लाल' कहलाता है । पद्मराग । चुन्ना । विशेष— दे॰ लाल । उ॰— अनेक राजा गणों के मुकुट माणिक्य से सर्वदा जिनके पदतल लाल रहते हैं, उन महाराज चंद्रगुप्त ने आपके चरणों में दंडवत करके निवेदन किया है ।—मुद्राराक्षस (शब्द॰) । पर्या॰—रविरत्नक । श्रृंगारी । रंगमाणिक्य । तरुण । रत्न- नायक । रत्न । सौगंधिक । लोहितिक । कुरुविंद ।
२. भावप्रकाश के अनुसार एक प्रकार का केला ।
माणिक्य वि॰ सर्वश्रेष्ठ । शिरोमणि । परम आदरणीय । उ॰— नृप माणिक्य सुदेश, दक्षिण तिय जिय भावती । कटि तट सुपट सुदेश, कल काँची शुभ मंडई ।— केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माणिक्य n. ruby, Kāv.; Kathās. &c.
माणिक्य m. N. of a man, Rājat.
(with सूरि) N. of an author, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माणिक्य न० मणिरिव कायति कै--क स्वार्थे ष्यञ् । (माणिक) १ रक्तवर्णे रत्नभेदे, २ गृहगोधिकायां स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4747,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माणिक्यं, क्ली, (मणिप्रकारः । मणि “+ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ।” ५ । ४ । ३ । इति प्रशं- सायां कन् । ततो मणिकमेवेति । मणिक + “चातुर्वर्णादीनामुपसंख्यानम् ।” ५ । १ । १२४ । इति वार्त्तिकबलात् ष्यञ् ।) रत्नविशेषः । माणिक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शोण- रत्नम् २ रत्नराट् ३ रविरत्नकम् ४ शृङ्गारी ५ रङ्गमाणिक्यम् ६ तरुणम् ७ रत्ननामकम् ८ रागयुक् ९ पद्मरागः १० रत्नम् ११ शोणो- पलः १२ सौगन्धिकम् १३ लोहितकम् १४ कुरुबिन्दम् १५ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । [] स्निग्धत्वम् । वातपित्तनाशित्वम् । रत्नप्रयोगे प्रधानत्वम् । परं रसायनकारित्वञ्च । तस्य लक्षणं यथा, -- “स्निग्धं गुरुगात्रयुतं दीप्तं स्वच्छं समाङ्गञ्च सुरङ्गदञ्च ॥” इति जात्यमाणिक्यं कल्याणं धारणात् कुरुते ॥ तस्य दोषो यथा, -- “द्बिच्छायमभ्रपिहितं कर्कशं शार्करिलं भिन्नं धूम्रञ्च । विरूपं रागविमलं लघुमाणिक्यं न धारये- द्धीमान् ॥” तस्य चतुर्विधा जातिर्यथा । “तद्रक्तं यदि पद्मरागमथ तत्पीतातिरक्तं द्विधा । जानीयात् कुरुबिन्दकं यदरुणं स्यादेषु सौग- न्धिकम् । तन्नीलं यदि नीलगन्धिकमिति ज्ञेयं चतुर्धा बुधैः माणिक्यं कषघर्षणेऽप्यविकलं रागेण जात्यं जगुः ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ मतान्तरे तस्य दोषा यथा, -- “माणिक्यस्य समाख्याता अष्टौ दोषा मुनीश्वरैः द्बिच्छायञ्च द्विरूपञ्च सम्भेदः कर्करन्तथा ॥ अशोभनं कोकिलञ्च जलं धूम्राभिधञ्च वै । गुणाश्चत्वार आख्याताश्छायाः षोडश कीर्त्तिताः ॥” छायास्तु पूर्व्वोक्ता एव तास्तु पद्मरागशब्दे द्रष्टव्याः । “छायाद्वितयसम्बन्धाद्द्विच्छायं बन्धुनाशनम् । द्बिरूपं द्बिपदं तेन माणिक्येन पराभवः ॥ सम्मेदो भिन्नमित्युक्तं शस्त्रघातविधायकम् । कर्करं कर्करायुक्तं पशुबन्धुविनाशकृत् ॥ दुग्धेनेव समालिप्तमघनीपुटमुच्यते । अशोभनं समुद्दिष्टं माणिक्यं बहुदुःखकृत् ॥ मधुबिन्दुसमच्छायं कोकिलं परिकीर्त्तितम् । आयुर्लक्ष्मीयशो हन्ति सदोषं तन्न धारयेत् ॥ रागहीनं जलं प्रोक्तं धनधान्यापवादकृत् । धूम्रं धूमसमाकारं वैद्यतं भयमावहेत् ॥” तथा । “शोभाद्वितयवन्तो ये मणयः क्षतिकारकाः । उभयत्र पदं येषां तेन च स्यात् पराभवः ॥ भिन्नेन युद्धे मृत्युः स्यात् कर्करन्धननाशकृत् । दुग्धेनेव समालिप्तः पुटके यस्तु सम्भवेत् ॥ दुःखकृत् स समाख्यातो न नृपै रक्षणीयकः । भधुबिन्दुसमा शोभा कोकिलानां प्रकीर्त्तिता । तेषाञ्च बहुभेदाः स्युर्न ते धार्य्याः कदाचन ॥” अथ गुणाः । “गुरुत्वं स्निग्धता चैव वैमल्यमतिरक्तता ।” तथा च । “वर्णाधिकं गुरुत्वञ्च स्निग्धता च तथाच्छता । अर्च्चिष्मत्ता महत्ता च मणीनां गुणसंग्रहः ॥” फलम् । “ये कर्कराश्छिद्रमयोऽपदिग्धाः [] प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः । न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समासतो जातिगुणैः समस्तैः ॥ दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद् बिभर्त्ति यः कश्चन कञ्चिदेकम् । तं बन्धुदुःखामयबन्धुवित्त- नाशादयो दोषगणा भजन्ते ॥ सपत्नमध्येऽपि कृताधिवासं प्रमादवृत्तावपि वर्त्तमानम् । न पद्मरागस्य महागुणस्य भर्त्तारमापत् समुपैति काचित् ॥ दोषोपसर्गप्रभवाश्च ये ते नोपद्रवास्तं समभिद्रवन्ति । गुणैः समुख्यैः सकलैरुपेतं यः पद्मरागं प्रयतो बिभर्त्ति ॥ बालार्ककरसंस्पर्शात् यः शिखां लोहितां वमेत् । रञ्जयेदाश्रमं वापि स महागुण उच्यते ॥ दुग्धे शतगुणे क्षिप्तो रञ्जयेद्यः समन्ततः । वमेच्छिखां लोहितां वा पद्मरागः स उत्तमः ॥ अन्धकारे महाघोरे यो न्यस्तः सन् महामणिः । प्रकाशयति सूर्य्याभः स श्रेष्ठः पद्मरागकः ॥ पद्मकोषे तु यो न्यस्तो विकाशयति तत्क्षणात् । पद्मरागवरो ह्येष देवानामपि दुर्लभः ॥ सर्व्वरिष्टप्रशमनाः सर्व्वसम्पत्तिदायकाः । चत्वारस्तु मयोद्दिष्टा गुणि
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माणिक्य" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें