🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मालिनी
mālinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मालिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मालिन+ई (प्रत्य॰)]
१. मालिन ।
२. चंपा नगरी का एक नाम ।
३. स्कंद की सात माताओं में से (जिन्हें मातृकाएँ कहते हैं) एक माता का नाम ।
४. गौरी ।
५. एक नदी का नाम जो हिमालय पर्वत में है । विशेष—पुराणानुसार इसी के तट पर मेनका के गर्भ से शकुंतला का जन्म हुआ था ।
६. मंदाकिनी । गंगा ।
७. कलियारी । करियारी ।
८. दुगलभा । जवासा ।
९. एक वर्णिक वृत्त का नाम । विशेष—इसके प्रत्येक पद में १५ अक्षर होते हैं जिनमें पहले छह वर्ण, दसवाँ और तेरहवाँ अक्षर लघु और शेष गुरु होते हैं (न न भ य य) । जेसै,—'अतुलित बलधामं स्वर्णशैलाभदेहं' या 'दसरथ सुत द्वेषी रुद्र ब्रह्मा न भासै' । इसे कोई कोई मात्रिक भी मानते हैं ।
१०. मदिरा नाम की एक वृत्ति का नाम ।
११. महाभारत के अनुसार एक राक्षसी का नाम ।
१२. मार्कंडेय पुराण के अनुसार रौच्य मनु की माता का नाम ।
१३. विराट के महल में गुप्त वास करते समय द्रौपदी का नाम ।
१४. विभीषण की माता का नाम । उ॰—उनमें पुष्पोत्कटा से रावण, कुंभकर्ण; मालिनी से विभीषण तथा राका से खर और शूर्पणखा हुए ।—प्रा॰ भा॰ प॰, पृ॰ ८९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मालिनी f. See next.
मालिनी f. the wife of a garland-maker or gardener, female florist, Pañcat.
N. of two plants (= Alhagi Maurorum and अग्नि-शिखा), L.
(in music) a partic. Śruti, Saṃgīt.
N. of various metres, Col.
of Durgā and one of her female attendants (also of a girl seven years old representing D˚ at her festival), L.
of a celestial maiden, MBh.
of one of the seven Mātṛs of Skanda, MBh.
of a Rākṣasī (mother of Vibhīṣaṇa), MBh.
N. assumed by Draupadī (while resident with king Virāṭa), MBh.
of the wife of Śvetakarṇa (daughter of Su-kāru), Hariv.
of the wife of Priya-vrata, Cat.
of the wife of Ruci and mother of Manu Raucya, MārkP.
of the wife of Prasena-jit, Buddh.
of various rivers, MBh.
of the celestial Ganges, L.
of a city (= चम्पा), MBh.; Hariv.
= next, Āryav.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (813,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मालिनी, स्त्री, (माला मुण्डमालास्त्यस्याः अस्यां वा । माला + “ब्रीह्यादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ११६ । इति इनिः ङीप् ।) मातृकाभेदः । वृत्तभेदः । (मालिन् + ङीष् ।) मालिकपत्नी ॥ गौरी । चम्पानगरी । (यथा, महाभारते । १२ । ५ । ६ -- ७ । “प्रीत्या ददौ स कर्णाय मालिनीं नगरीमथ । अङ्गेषु नरशार्द्दूल ! स राजासीत् सपत्नजित् ॥ पालयामास चम्पाञ्च कर्णः परबलार्द्दनः ॥”) मन्दाकिनी । नदीभेदः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । ७२ । ८ । “जनयामास मुनिर्मेनकायां शकुन्तलाम् । प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् ।”) अग्निशिखावृक्षः । दुरालभा । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ स च वृत्तभेदः पञ्चदशाक्षरपाद- च्छन्दः । यथा, -- “न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैः । मृगमदकृतचर्च्चा पीतकौशेयवासा रुचिरशिखिशिखण्डाबद्धधम्मिल्लपाशा । अनृजुनिहितमंसे वंशमुत्क्वाणयन्ती धृतमधुरिपुलीला मालिनी पातु राधा ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥ अप्सरोविशेषः । यथा, कथासरित्सागरे । ४५ । ३५२ । “पिङ्गलाच्च गणाज्जाता दशमी केशरावली । एकादशी मालिनीति नाम्ना कम्बलनन्दिनी ॥ स्कन्दमातॄणामन्यतमा । सैव शिशुमातॄणा- मन्यतमा । यथात्रैव । ३ । २२७ । १० । “काकी च हलिमा चैव मालिनी बृंहिला तथा । आर्य्या पलाला वैमित्रा सप्तैताः शिशुमातरः ॥” मालाग्रथनं शिल्पमस्याः । इनिः । ङीप् । द्रौपद्या नामान्तरम् । यथा, महाभारते । ४ । ८ । २१ । “मालिनीत्येव भे नाम स्वयं देवि चकार सा । साहमभ्यागता देवि ! सुदेष्णे ! त्वन्निवेशनम् ॥” [] राक्षसीभेदः । सा च विभीषणस्य माता । यथा, महाभारते । ३ । २७४ । ३ -- ८ । “स राजराजो लङ्कायां निवसन्नरवाहनः । राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः ॥ ताः सदा तं महात्मानं सन्तोषयितुमुद्यताः । ऋषिं भरतशार्द्दूल ! नृत्यगीतविशारदाः ॥ पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशाम्पते ! । अन्योन्यस्पर्द्ध्वया राजन् ! श्रेयस्कामा सुमध्यमाः ॥ स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् । लोकपालोपमान् पुत्त्रानेकैकस्या यथेप्सितान् ॥ पुष्पोत्कटाया जज्ञाते द्वौ पुत्त्रौ राक्षसेश्वरौ । कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥ मालिनी जनयामास पुत्त्रमेकं विभीषणम् । राकायां मिथुनं यज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥” रौच्यमनुमाता । यथा, मार्कण्डेये । ९८ । ५ -- ७ । “तथेति तेन साप्युक्ता तस्मात्तोयाद्बपुष्मतीम् । उज्जहार ततः कन्यां मालिनीं नाम नामतः ॥ नद्याश्च पुलिने तस्मिन् स रुचिमुंनिसत्तमः । जग्राह पाणिं विधिवत् समानाय्य महामुनीन् ॥ तस्यां तस्य सुतो जज्ञे महावीर्य्यो महामतिः । रौच्योऽभवत् पितुर्नाम्ना ख्यातोऽत्र वसुधातले ॥” श्वेतकर्णस्य पत्नी । यथा, हरिवंशे । १८५ । ७ । “तस्माद्वनगताद्गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत । सुचारोर्दुहिता सुभ्रूर्मालिनी भ्रातृमालिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-716-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें