🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:09:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुचकुंद
mucakuṃda
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुचकुंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ मृचकुन्द, मुचुकुन्द]
१. एक बड़ा पेड़ जिसके फूल और छाल दवा के काम आते हैं । हरिवल्लभ । दीर्घपुष्प । विशेष—इसके पत्तो फालसे के पत्तों के आकार के और बड़े बड़े होते हैं । पत्तों में महीन महीन रोई होती हैं जिससे वे छूने में खुरदरे लगते हैं । फूल में पाँच छह अंगुल लंबे और एक अंगुल के लगभग चौड़े सफेद दल होते हैं । दलों मध्य से सूत के समान कई केसर निकले होते हैं । दलों के नीचे का कोश भई बहुत लंबा होता है । फूल को सुगंध बहुत ही मीठी और मनोहर होती है । ये फूल सिर के दर्द में बहुत लाभकारी होती हैं । इसके फल कटहल के प्रारंभिक फलों के समान लंबे लंबे और पत्थर की तरह कड़े होते हैं । इसके फूल और छाल औषध के काम में आती है । वैद्यक में यह चरपरा, गरम, कड़ुवा, स्वर को मधुर करनेवाला तथा कफ, खाँसी, त्वचा के विकार, सूजन, सिर का दर्द, त्रदोष, रत्कपित्त और रुधिर- विकार को दूर करनेवाला माना गया है । पर्या॰—छत्रवृक्ष । चित्र । प्रतिविष्णुक । दीर्घपुप्प । बहुपत्र । सुदल । सुपुप्प । हरिवल्लभ । रत्कप्रसव ।
२. मांवाता नरेश का एक पुत्र । दे॰ मुचुकुंद । यौ॰—मुचकुंद प्रसादक = श्रीकृष्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुच(चु)कुंदः 1 N. of a tree. --2 N. of an ancient king, son of Māndhātṛ. [For having assisted the gods in their wars with the demons he got, as a reward, the boon of long and unbroken sleep. The gods also decreed that whosoever dared to interrupt his sleep should be burnt to ashes. When Kṛṣṇa wanted to kill the mighty Kālayavana, he cunningly decoyed him to the cave of Mucukunda, and on his entering it, he was burnt down by the fire which emanated from the king's eye]. --Comp. --प्रसादकः an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुचकुन्द पु० मुच--कु मुचुः कुन्द इव । १ स्वनामख्याते पुष्पवृक्षे भावप्र० मान्धातृनृपपुत्रे २ नृपभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मुचकुंद" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬