🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:25:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुष्टिक
muṣṭika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुष्टिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा कंस के पहलवाना में से एक जिसे बलदेव जी ने मारा था । उ॰—तह नृप सुत मल्ल हें शल तोशल चानूर । मुष्टिक कूट सु पाँच ये समर सूर भरपूर ।—गोपाल (शब्द॰) ।
२. मुक्का । घूँसा । उ॰—एक बार हनि मुष्टिक मारा । गिरा अवनि करि घार चिकारा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
३. चार अँगुल की नाप । उ॰—षट तिल यव त्रै अंगुल होइ । चतुरागुल कर मुष्टिक सोई ।—विश्राम (शब्द॰) ।
४. मुट्ठी ।
५. सुनार ।
६. तांत्रिक के अनुसार एक उपकरण जो बलिदान के योग्य होता है । यौ॰—मुष्टिकव्न = (१) विष्णु का एक नाम । (२) बलराम । मृष्टिकस्वस्तिक = नृत्य के समय हाथी की एक विशेष मुद्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुष्टिक m. a handful (see चतुर्-म्˚)
a partic. position of the hands, Cat.
a goldsmith, L.
N. of an Asura, Hariv.
(pl.) of a despised race (= डोम्बास्), R.
मुष्टिक n. (prob.) a pugilistic encounter, MBh.
a partic. game, Siṃhās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुष्टिकः [मुष्टिर्मे षणं प्रयोजनमस्य कन्] 1 A goldsmith. --2 A particular position of the hands. --3 N. of a demon. --कं A pugilistic encounter. fisticuffs. --काः (pl) N. of an outcast race (the Dombas). --Comp. --अंतकः an epithet of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुष्टिक पु० मुष्ट्या कायति कै--क । १ कंसराजमल्लभेदे । मुष्टि र्मोषणं प्रथोजनमस्य कन् । २ स्वर्णकारे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुष्टिकः, पुं, (मुष्णाति परवीर्य्यमिति । मुष् + क्तिच् संज्ञायां कन् ।) कंसराजमल्लविशेषः । इति श्रीमद्भागवतम् ॥ (यथा च हरिवंशे । ४१ । १६० । “नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा ।” मुष्टिः प्रयोजनमस्य । मुष्टि + कन् ।) स्वर्ण- कारः ॥ इति हेमचन्द्रः । ३ । ५७२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-753-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬