🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:18:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूलाधार
mūlādhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूलाधार संज्ञा पुं॰ [सं॰] योग में माने हुए मानव शरीर के भीतर के छह् चक्रों में से एक चक्र जिसका स्थान गुदा शिश्न के मध्य में है । इसका रंग लाल और देवता गणेश माने गए हैं । इसके दलों की संख्या ४ और अक्षर व, श, ष, तथा स हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूलाधार n. N. of a mystical circle situated above the generative organs, Pañcar.; Ānand.
the navel, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूलाधार पु० ६ त० । १ नाभिलिङ्गयोर्मध्ये तस्य हि शरी- रस्य मकलनाडीनां मूलस्थानत्वात्तथात्वम् “भूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके । मध्ये स्वयम्भूलि- ङ्गन्तु कोटिसूर्य्यसमप्रभम्” इत्युक्तलक्षणे त्रिकोणाकारे तन्त्रोक्ते २ सुषुम्णानाडीस्थे चक्रभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4760,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूलाधारः, पुं, (मूलानामाधारः । मूलं प्रधानं आधार इति वा ।) गुह्यलिङ्गयोर्मध्ये अङ्गुलि- द्वयमितस्थानम् । स तु शरीरस्थसकलनाडीनां मूलस्थानम् । अत्र व श षं साक्षरयुक्तस्वर्ण- वर्णचतुर्द्दलपद्ममस्ति । तन्मध्ये इच्छाज्ञानक्रिया- स्वरूपत्रिकोणं वर्त्तते । तन्मध्ये कोटिसूर्य्यसम- प्रभस्वयम्मुलिङ्गमस्ति । अत्र पृथिवी वर्त्तते । [] तत्रैव मृणालसूत्रवत् सूक्ष्मसार्द्धत्रिबलयाकार- स्वयम्भुलिङ्गवेष्टितविद्युत्तुल्यप्रभकुलकुण्डलिनी वर्त्तते । यथा, -- “मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रिया- त्मके । मध्ये स्वयम्भुलिङ्गन्तु कोटिसूर्य्यसमप्रभम् ॥ तद्बाह्ये हेमवर्णाभं व स वर्णचतुर्द्दलम् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ “अथाधारपद्मं सुषुम्नास्यलग्नं ध्वजाधो गुदोद्ध्वं चतुःशोणपत्रम् । अधोवक्त्रमुद्यत्सुवर्णाभवर्णै- र्वकारादिसान्तैर्युतं वेदवर्णेः ॥ अमुष्मिन् धरायाश्चतुष्कोणचक्रं समुद्भासि शूलाष्टकैरावृतं तत् । लसत्पीतवर्णं तडित्कोमलाङ्गं तदन्तः समास्ते धरायाः स्वबीजम् ॥ वज्राख्या वक्त्रदेशे विलसति सततं कर्णिका- मध्यसंस्थं कोणं तत्त्रैपुराख्यं तडिदिव विलसत् कोमलं कामरूपम् । कन्दर्पो नाम वायुर्विवसति सततं तस्य मध्ये समन्तात् जीवेशो बन्धुजीवप्रकरमभिहसन् कोटिसूर्य्य- प्रकाशः ॥ तन्मध्ये लिङ्गरूपी द्रुतकनककलाकोमलः पश्चिमास्यो ज्ञानध्यानप्रकाशः प्रथमकिशलयाकाररूपः स्वयम्भूः । भिद्यत्पूर्णेन्दुविम्बप्रकरकरचयस्निग्धसन्तान- हासी काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्त्तरूपः प्रकारः ॥ अस्योर्द्ध्वे विषतन्तुसोदरलसत् सूक्ष्मा जगन्मो- हिनी ब्रह्मद्वारमुखं मुखेन मधुरं साच्छादयन्ती स्वयम् । शङ्खावर्त्तनिभा नवीनचपलामाला विलासा- स्पदा सुप्ता सर्पसमा शिरोपरिलसत्सार्द्धत्रिवृत्ता- कृतिः ॥” इति श्रीतत्त्वचिन्तामणौ षट्चक्रभेदः ॥ * ॥ तत्रस्थतीर्थानि यथा, रुद्रयामले । “इडा मलस्थाननिवासिनी या सूर्य्यात्मिका या यमुनाप्रवाहिका । तथा सुषुम्ना मलदेशगामिनी सरस्वती रक्षति मज्जनात्मकम् ॥ मनोगतस्नानपरो मनुष्यो मन्त्रक्रियायोगविशिष्टतत्त्ववित् । महीस्थतीर्थे विमले जले मुदा मूलाम्बुजे स्नाति सुमुक्तिभाग्भवेत् ॥ सर्व्वाणि तीर्थे सुरतीर्थपावनी गङ्गा महासत्त्वविनिर्गता सती । [] करोति पापक्षयमेव मुक्तिं ददाति साक्षादमलार्थपुण्यदा ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-763-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें