🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मैत्र
maitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मैत्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अनुराधा नक्षत्र ।
२. सूर्यलोक ।
३. मलद्वार । गुदा ।
४. ब्राह्मण ।
५. सूर्योंदय के समय के उपरांत उससे तीसरा मुहूर्त ।
६. प्राचीन काल की एक वर्णसंकर जाति
७. मित्र का भाव । मित्रता । दोस्ती ।
८. वेद की एक शाखा ।
९. बंगाली ब्राह्मणों का एक अल्ल (को॰) ।
मैत्र २ वि॰ मित्र संबंधी । मित्र का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मैत्र mf(ई)n. (fr. मित्र, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) coming from or given by or belonging to a friend, friendly, amicable, benevolent, affectionate, kind, Mn.; MBh. &c.
belonging or relating to Mitra, VS. &c. &c.
मैत्र m. ‘friend of all creatures’, a Brāhman who has arrived at the highest state of human perfection, L.
a partic. mixed caste or degraded tribe (the offspring of an out-caste Vaiśya; cf. मैत्रेयक), Mn. x, 23
(scil. संधि) an alliance based on good-will, Kām.
a friend (= मित्र), Pāṇ. v, 4, 36, Vārtt. 4, Pat.
N. of the 12th astrol. Yoga, Col.
the anus, Kull. on Mn. xii, 72
a man's N. much used as the N. of an imaginary person in giving examples in gram. and philos. (cf. चैत्र and Lat. Caius)
N. of an Āditya (= मित्र), VP.
of a preceptor, Cat.
मैत्र n. (ifc. आ) friendship, ŚBr. &c. &c.
a multitude of friends, MBh. (Nīlak.)
= -नक्षत्र, Sūryas.
an early morning prayer addressed to Mitra, BhP.
evacuation of excrement (presided over by Mitra; मैत्रं √ 1. कृ, to void excr˚), Mn. iv, 152
= -सूत्र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (834,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मैत्र a. (त्री f.) [मित्र-अण्] 1 Belonging to a friend. --2 Given by a friend. --3 Friendly, well-disposed, amicable, kind; Ms. 2. 87; Bg. 12. 13. --4 Relating to the god Mitra (as a Muhūrta); Ku. 7. 6. --त्रः 1 A high or perfect Brāhmaṇa. --2 N. of a particular mixed tribe; Ms. 10. 23. --3 The anus. --4 A friend. --त्री 1 Friendship, good will. --2 Intimate connection or association, union, contact; प्रत्यूषेषु स्फुटितकतलामोदमैत्रीकषायः Me. 31. --3 The lupar mansion called अनुराधा. --त्रं 1 Friendship. --2 Voiding or evacuation of excrement; Ms. 4. 152. --3 A prayer addressed to Mitra. --4 The lunar mansion अनुराधा (मैत्रभं) in the same sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0879-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मैत्त्र(त्र) न० मित्रो देवतास्य अण् मैत्रं पायुस्तस्येदं पुनरण् । १ विष्ठोत्सर्गे “मैत्रं कर्म समाचरेत्” इति स्मृतिः । मित्रो देवताऽस्य, मित्त्रत आगतं तस्येदं वा अण् । २ अनु- राधानक्षत्रे न० । तस्य हि मित्रो देवता । ३ मित्त्रतः प्राप्ते “मैत्त्रमौद्वाहिकञ्चैव” स्मृतिः । ३ सुहृत्सम्बन्धिनि च त्रि० । मित्त्रमेव स्वार्थे प्रज्ञाद्यण् । ५ मित्त्रे ६ ब्राह्मणे च पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मैत्रं, क्ली, (मित्रादागतमिति । यद्बा, मित्रस्येद- मिति । मित्र + “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इति अण् ।) अनुराधानक्षत्रम् १७ । यथा, -- “मैत्राद्यपादे स्वपितीह विष्णु- र्व्वैष्णव्यमध्ये परिवर्त्तते च । पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ (मित्रः सूर्य्यो देवतास्येति । आदित्यलोकः । यथा, महाभारते । १२ । ३१७ । ३ । “पायुनोत्क्रममाणन्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् । पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्याञ्च प्रजापतिम् ॥” यद्बा, मनुः । १२ । ७२ । “मेत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक् ॥”) पुरीषोत्सर्गः । यथा, -- “ततः कल्यं समुत्थाय कुर्य्यान्मैत्रं नरेश्वर ! । नैरृत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः ॥ कल्यं उषःकालम् । मैत्रं मित्रदेवताकपायुसम्ब- न्धात् पुरीषोत्सर्गः ।” इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥ अपि च । “ब्राह्म्ये मुहूर्त्ते चोत्तिष्ठेत् सुस्थो रक्षार्थमायुषः । शरीरचिन्तां निर्व्वर्त्य मैत्रं कर्म्म समाचरेत् ॥” मैत्रं मलमूत्रोत्सर्गः । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ तत्र निषिद्धस्थानादि यथा, -- “छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भःपथिभस्मसु । अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत् ॥ न गोमये न दृष्टे वा महावृक्षे च शाद्बले । न तिष्ठन् वा न निर्व्वासा न च पर्व्वतमस्तके ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत् ॥ तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च । न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे ॥ नद्यां नदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ । न सोपानत्पादुको हि छत्री वा नान्तरीक्षके ॥ न चैवामिमुखः स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् । न देवदेवालययोरपामपि कदाचन ॥ न ज्योतींषि निरीक्षन् वा न वाय्वभिमुखो- ऽथवा । प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १२ अध्यायः ॥ अस्य विस्तारस्तु पाद्मे उत्तरखण्डे १९० अध्याये द्रष्टव्यः ॥ * ॥ (मित्रस्य भावः । मित्र + अण् । मित्रता । यथा, मनुः । ८ । ११८ । “लोभात् मोहात् भयात् मैत्रात् कामात् क्रोधात् तथैव च । अज्ञानात् बालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥”) त्रि, मित्रसम्बन्धी ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १४४ । २३ । “पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम् । ऋतं मैत्रञ्च भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥” मित्रताशाली । यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । १२ । १३ । [] “अद्वेष्टा सर्व्वभूतानां मैत्रः करुणं एवच । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥” “मित्रभावो मैत्रो मित्रतया वर्त्तते ।” इति श्रीशङ्करभाष्यम् ॥ “मैत्रः हीनेषु कृपालुः ।” इति श्रीधरस्वामी ॥ “मैत्री मित्रता तद्बान् मैत्रः ।” इति श्रीमधुसूदनसरस्वती ॥)
मैत्रः, पुं, ब्राह्मणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मनुसंहितायाम् । २ । ८७ । “जप्येनैव तु संसिध्येद् ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥” “मित्रमेव मैत्रः स्वार्थे अण् ।” इति तट्टीकायां मेधातिथिकुल्लूकौ ॥ (उदयमुहूर्त्तात् तृतीय- मुहूर्त्तः । तथा च बृहस्पतिः । “आर्द्रः सार्द्रस्तथा मैत्रः शुभो वासव एव च ॥” यथा, कुमारे । ७ । ६ । “मैत्रे मुहूर्त्ते शशलाञ्छनेन योगं गतासूत्तरफल्गुनीषु ॥” वर्णशङ्करविशेषः । यथा, मनुः । १० । २३ । “वैश्यात्तु जायते व्रात्यात् मुधन्वाचार्य्य एव च । कारूषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-784-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
मैत्रकमैत्रकन्यकमैत्रचित्तमैत्रतामैत्रनक्षत्रमैत्रबलमैत्रभमैत्रवर्धकमैत्रवर्ध्रकमैत्रशाखामैत्रसूत्रमैत्राक्षमैत्राक्षज्योतिकमैत्राबार्हस्पत्यमैत्रायमैत्रायणमैत्रायणकमैत्रायणगृह्यपद्धतिमैत्रायणिमैत्रायणीमैत्रायणीपरिशिष्टमैत्रायणीपुत्रमैत्रायणीब्राह्मणभाष्यदीपिकामैत्रायणीब्राह्मणोपनिषद्मैत्रायणीयमैत्रायणीयशाखामैत्रायणीयसंहितामैत्रायणीयोपनिषद्मैत्रायणीयौर्ध्वदेहिकपद्धतिमैत्रायणीशाखामैत्रायणीसंहितामैत्रायणोपनिषद्मैत्रायण्युपनिषद्मैत्रावरुणमैत्रावरुणचमसीयमैत्रावरुणप्रयोगमैत्रावरुणशस्त्रमैत्रावरुणश्रुतिमैत्रावरुणसोमप्रयोगमैत्रावरुणहौत्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें