🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मैनाक
maināka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मैनाक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुराणानुसार एक पर्वत का नाम जो हिमालय का पुत्र माना जाता है । कहते हैं, इंद्र से डरकर यह पर्वत समुद्र में जा छिपा था; इस कारण यह अब तक सपक्ष है । लंका जाते समय समुद्र की आज्ञा से इसने हनुमान जी को आश्रय देना चाहा था । उ॰—सिंधु बचन सुनि कान तुरत उठयो मैनाक तब ।—तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—हिरण्यनाभ । सुनाभ । हिमवत् सुत ।
२. हिमालय की एक ऊँची चोटी का नाम ।
३. एक दानव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मैनाक m. (fr. मेना) N. of a mountain (son of Hima-vat by Menā or Menakā, and said to have alone retained his wings when Indra clipped those of the other mountains; accord. to some this mountain was situated between the southern point of the Indian peninsula and Laṅkā), TĀr. (v.l. मैनाग), AV.Pariś.; MBh. &c.
N. of a Daitya, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (834,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मैनाकः [मेनकायां भवः अण्] N. of a mountain, son of Himālaya and Menā, who alone retained his wings (when Indra clipped those of other mountains) on account of his friendship with the ocean; cf. Ku. 1. 20. --Comp. --स्वसृ f. an epithet of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मैनाक पु० मेनकायां भवः अण् । हिमासयसुते पर्वतभेदे जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मैनाकः, पुं, (मेनकाया अपत्यं पुमान् । मेनकायां भव इति वा । मेनका + अण् । पृषोदरादित्वात् [] साधुः ।) पर्व्वतविशेषः । तत्पर्य्यायः । हिरण्य- नाभः २ सुनाभः ३ हिमवत्सुतः ४ । इति जटा- धरः ॥ स तु हिमालयस्य ज्येष्ठपुत्त्रः । यथा, -- “ततो भगवती प्राह मेनकां मुनिसन्निभाम् । स्मितपूर्व्वं तदा तस्याः पूरयन्ती मनोरथम् ॥ श्रीदेव्युवाच । शतं पुत्त्राः संभवन्तु भवत्या वीर्य्यसंयुताः । तत्रैको बलवान् मुख्यः प्रथमं संभविष्यति ॥ एवमुक्त्वा जगद्धात्री तत्रैवान्तरधीयत । मेनका च मुदं लब्ध्वा स्वस्थानं प्रविवेश ह ॥ ततः काले तु संप्राप्ते मैनाकमचलोत्तमम् । पक्षेण सह योऽद्यापि सिन्धुमध्ये प्रवर्त्तते ॥ मेनका सुषुवे देवी देवेन्द्रं स्पर्द्धया गतम् । अन्यानूनशतं पुत्त्रान् क्रमात् सा सुषुवे च ह ॥” इति कालिकापुराणे ४० अध्यायः ॥ (दानवविशेषः । इति हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । २३२ । ३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-786-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मैनाक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें