🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:58:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यूका
yūkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यूका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का परिमाण जो एक यव का आठवाँ भाग और एक लिक्षा का अठगुना होता है ।
२. जूँ नाम का कीड़ा जो सिर के बालों में होता है । विशेष दे॰ जूँ ।
३. खटमल ।
४. अजवायन ।
५. गूलर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूका f. a louse, Mn.; Kathās.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (856,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यूकः --का A louse; Ms. 1. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यूका, स्त्री, (यूक + स्त्रियां टाप् ।) मत्कुणः । यूञी इति उकुण इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । केशकीटः २ स्वेदजः ३ षट्पदः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पाली ५ बालकृमिः ६ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनौ । १ । ४५ । “स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् । उष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत् किञ्चिदीदृशम् ॥” क्रिमिविशेषः । तद्यथा, -- “नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ॥ बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिख्याश्च नामतः । द्बिधा ते कोठपिडकाः कण्डूगण्डान् प्रकुर्व्वते ॥” इति माधवकरसंग्रहीतरुग्विनिश्चये क्रिम्यधि- कारे ॥ “क्रिमयो द्विविधाः प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरसम्भवाः । बाह्या यूकाः प्रसिद्धाः स्युः किञ्चुलूकास्तथा- न्तराः ॥ सप्तधा हि भवेद्बाह्याः षड्धा चान्तःसमुद्भवाः । तेषां वक्ष्यामि संभूतिं बाह्यानाभ्यन्तरे नृणाम् ॥ रूक्षादति बलात् स्वेदाच्चिन्तया शोचनादपि । कफधातुसमुद्भूतास्तीक्ष्णा यूका भवन्ति हि ॥ यूकाः कृष्णाः पराः श्वेतास्तृतीयाश्चर्म्मणि स्थिताः । सूक्ष्मातिविकटा रूक्षाश्चर्म्माभाश्चर्म्मयूकिकाः ॥ चतुर्थी विन्दुकी नाम वर्त्तुला मूत्रसम्भवा । [] मत्कुणाद्याश्च पञ्चम्यो वाह्योपद्रवकारिणः ॥ यूका मस्तकसंस्थाने श्वेता वस्त्रनिवासिनी । चर्म्मयूका नेत्रचर्म्मे सूक्ष्मे रोमणि यष्टिका ॥” इति हारीते चिकित्सितस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥ यूकानाशकौषधं यथा, कामरत्ने । “विडङ्गगन्धोत्पलकल्कयोगात् गोमूत्रसिद्धं कटुतैलमेतत् । अभ्यङ्गयोगेन शिरोरुहाणां यूकादिलीक्षाप्रचयं निहन्ति ॥ गोमूत्रेण बलामूललेपो यूकानिवारणः । पारदं मर्द्दयेन्निष्ककृष्णधुस्तूरजद्रवैः ॥ नागवल्लीद्रवैर्व्वाथ वस्त्रखण्डं प्रलेपयेत् । तद्द्वस्त्रं वेष्टयेन्मौलौ धार्य्यं यामत्रयं तथा ॥ यूका पतन्ति निःशेषान्मस्तकान्नात्र संशयः । द्विनिशानवनीतेन लेपान्मौलौ प्रकण्डुनुत् ॥ नीलोत्पलं तिलं यष्टि सर्षपं नागकेशरम् । धात्रीफलं समं पिष्ट्वा लेपो यूकाविनाशनः ॥ निशागन्धकगोमूत्रं विडङ्गकटुतैलकम् । पारदेन समं मर्द्द्यं लेपो यूकानिवारणः ॥” इति केशस्य यूकादिनिवारणम् ॥ परिमाणभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ४९ । ३७ । “परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रसरेणुर्म्महीरजः । बालाग्रञ्चैव निष्काञ्च यूकां चाथ यवोदरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-049-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यूका" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें