🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:22:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रंतिदेव
raṃtideva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रंतिदेव संज्ञा पुं॰ [सं॰ रन्तिदेव]
१. पुराणानुसार एक बड़े दानी राजा जिन्होंने बहुत अधिक यज्ञ किए थे । वेशेष— एक बार सव कुछ दे डालने पर इन्हें ४८ दिनों तक पीने को जल भी न मिला । उनचासवें दिन ये कुछ खाने पीने का आयोजन कर रहे थे कि क्रम से एक ब्राह्मण, एक शूद्र और कुत्ते के लिये हुए एक अतिथि आ पुहँचे । सब सामान उन्हीं के आतिथ्य में समाप्त हो गया, केवल जल बच रहा । उसे पीने के लिये ज्यों ही इन्होंने हाथ उठाया कि एक प्यासा चांडील आ गया और पीने के लिये जल माँगने लगा । राजा ने वह जल भी दे दिया । अंत में भगवान् ने प्रसन्न होकर इन्हें मोक्ष दिया ।
२. विष्णु ।
३. कुत्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रन्ति—देव m. N. of Viṣṇu, L.
of a king of the lunar race (son of Saṃkṛti; he spent his riches in performing grand sacrifices and the blood which issued from the bodies of the slaughtered victims was changed into a river called चर्मण्-वती, Sch. on Megh. 46), MBh.; Kāv.; Pur.
of another king, Hcar.
of a teacher of Yoga and various authors, esp. of a lexicographer (= रन्ति), Cat.
a dog, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रंतिदेवः 1 N. of a king of the lunar race, sixth in descent from Bharata. [He was very pious and benevolent. He possessed enormous riches, but he spent them in performing grand sacrifices. So great was the number of animals slaughtered during his reign both in sacrifices as well as for use in his kitchen that a river of blood is supposed to have issued from their hides which was afterwards appropriately called चर्मण्वती; cf. Me. 45 and Malli. thereon]. --2 N. of Viṣṇu. --3 A dog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रन्तिदेव पु० रम--संज्ञायां तिक् कर्म० । १ विष्णौ मेदि० । २ चन्द्र- वंश्ये नृपभेदे ३ कुक्कुरे च पुंस्त्री० शब्दर० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4792,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रन्तिदेवः, पुं, (रमते इति । रम + संज्ञायां तिक् । रन्तिश्चासौ देवश्चेति ।) विष्णुः । चन्द्र- वंशीयनृपतिभेदः । स तु साङ्कृतिपुत्त्रः । इति मेदिनी । वे, ६२ ॥ (यथा, भागवते । ९ । २१ । २ । “गुरुश्च रन्तिदेवश्च संकृतेः पाण्डुनन्दन ! । रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते ॥” अयं हि याज्ञिको दाताग्रगण्य इति पुराणेषु श्रूयते । एतद्यज्ञहतगोचर्म्मरसेनैव चर्म्मण्वती नदी जाता । यथा, महाभारते । ३ । २०७ । ८ -- ९ । “राज्ञो महानसे पूर्व्वं रन्तिदेवस्य वै द्बिज । द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनामन्वहं तदा ॥ अहन्यहनि वध्येते द्बे सहस्रे गवां तथा । समांसं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः ॥ अतुला कीर्त्तिरभवत् नृपस्य द्विजसत्तम ! ॥” तथाच तत्रैव । १२ । २९ । १२२ -- १२८ । “उपातिष्ठंश्च पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् । ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ महानदी चर्म्मराशेरुत्क्लेदात् सुश्रुवे यतः । ततश्चर्म्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान् सदसि प्रतते नृपः । तुभ्यं निष्कं तुभ्यं निष्कमिति क्रोशन्ति वै द्बिजाः । सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान् संप्रपद्यते । अन्वाहार्य्योपकरणं द्रव्योपकरणञ्च यत् ॥ घटाः पात्र्यः कटाहानिस्थाल्यश्च पिठराणि च । नासीत् किञ्चिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ [] सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन् गृहे । आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः । सूपभूयिष्ठमश्रीध्वं नाद्यमांसं यथा पुरा ॥”) कुक्कुरः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-094-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬