🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:50:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रजताचल
rajatācala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रजताचल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चाँदी का बनाया हुआ वह कृत्रिम पर्वत जिसका दान करना पुराणानुसार बहुत पुण्य का कार्य समझा जाता है । यह नवाँ महादान है ।
२. कैलास पर्वत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजताचल or रज˚ताद्रि, m. ‘silver-mountain’, N. of Kailāsa, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजताचल पु० रजतकल्पितोऽचलः । दानार्थं कल्पिते रजतमये पर्वते मत्स्यपु० ७७ अ० तद्विधिर्दृश्यः । रजत- मिव शुभ्रोऽचलः । २ कैलासपर्वते रजतगिर्य्यादयोऽप्यत्र पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4789,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजताचलः, पुं, (रजतप्रधानोऽचल इव । शाक- पार्थिवादिवत्समासः ।) रौप्यपर्व्वतः । तस्य परिमाणं दानविधिश्च यथा, -- “राजतो नवमस्तद्बद्दशमः शर्क्कराचलः । वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्व्वशः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि रौप्याचलमनुत्तमम् । यत्प्रसादान्नरो याति सोमलोकं द्बिजोत्तम ॥ दशभिः पलसाहस्रैरुत्तमो रजताचलः । पञ्चभिर्म्मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धेनावरः स्मृतः ॥ अशक्तौ विंशतेरूर्द्धं कारयेत् शक्तितः सदा । विष्कम्भपर्व्वतांस्तद्बत् तुरीयांशेन कल्पयेत् ॥ पूर्व्ववद्राजतान् कुर्य्यान्मन्दरादीन् विधानतः ॥” पूर्व्ववत् रत्नाचलवत् । “कलधौतमयांस्तत्र लोकेशान् रचयेद्बुधः ॥ ब्रह्मविष्ण्वर्कवत् कार्य्यो नितम्बोऽत्र हिरण्मयः । राजतं स्याद्यदन्येषां समन्तादिह काञ्चनम् ॥ शेषञ्च पूर्व्ववत् कुर्य्यात् होमजागरणादिकम् । प्रदद्यात्तु प्रभाते तु गुरवे रौप्यपर्व्वतम् ॥ विष्कम्भशैलान्नृत्विग्भ्यः पूज्य वस्त्रविभूषणैः । इमं मन्त्रं पठन् दद्याद्दर्भपाणिर्व्विमत्सरः ॥ पितणां वल्लभं यस्मात् विष्णोर्व्वा शङ्करस्य च । रजतं पाहि तस्मान्नः शोकसंसारसागरात् ॥ इत्थं निवेद्य वो दद्यात् रजताचलमुत्तमम् । गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति सानवः ॥ सोमलोके सगन्धर्व्वैः किन्नराप्सरसाङ्गणैः । पूज्यमानो वसेद्बिद्वान् यावदाहूतसंप्लवम् ॥” इति मात्स्ये ७ अध्यायः ॥ (कैलासपर्व्वतः । यथा, महालिङ्गार्च्चनतन्त्रे । “रजताचलमध्ये तु कुबेरेश्वर ईरितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-084-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें