🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रोहिणी
rohiṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गाय के और नाम (2.9.68) अर्जुनी · अघ्न्या
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोहिणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाय ।
२. तड़ित् । बिजली ।
३. कटुंभरा । कटुका । तिक्ता । कुष्टकी ।
४. करंज । कंजा ।
५. रीठा ।
६. महाश्वेता । सफेद कीवाठाठी ।
७. लोहिता । रक्तपुनर्नवा । लाल गदहपुरना ।
८. जैनों की विद्यादेवी ।
९. काशमरी । कंभारी । गभारी ।
१०. छोटी लंबी पीली हड़ जो गोल न हो । (इसे 'व्रणरोपिणी' भी कहते है) ।
११. धैवत स्वर की तीन श्रुतियों में दुसरी श्रुति ।
१२. रोहु की तरह एक मछली जिसमें काट कम होते है ।
१३. मंजिष्ठा । मजीठ ।
१४. वसुदेव की स्त्री रोहिणी जो बलराम की माता थी ।
१५. नौ वर्ष की कन्या की संज्ञा । (स्मृति) ।
१६. पाँच वर्ष की कुमारी ।
१७. सत्ताईस नक्षत्रों में से चौथा नक्षत्र जो पाँच तारों से मिलकर बना हुआ और रथ की आकृति का माना गया है । पुराण के अनुसार यह दक्ष की कन्याओं में से है और चंद्रमा की स्त्री है ।
१८. ब्राह्मी बूटी ।
१९. गले का एक रोग ।
२०. त्वचा की छठी परत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहिणी (इणी), f., see s.v.
रोहिणी f. See below.
रोहिणी f. (f. of रोहित, ‘red’, below; also f. of रोहिन् above) a red cow or [later] any cow (represented as a daughter of Surabhi and mother of cattle, esp. of Kāma-dhenu, ‘cow of plenty’; in the Veda, Rohiṇī may perhaps also mean ‘a red mare’), RV. &c. &c.
N. of the ninth Nakṣatra or lunar asterism and of the lunar day belonging to it (in this sense it may optionally have the accent on the last syllable; it is personified as a daughter of Dakṣa, and as the favourite wife of the Moon, called ‘the Red one’ from the colour of the star Aldebaran or principal star in the constellation which contains 5 stars, prob. α, β, γ, δ, ε, Tauri, and is figured by a wheeled vehicle or sometimes by a temple or fish; it is exceptionally pl., and in TS. & TBr. there are 2 Nakṣatras of this name; it may also be used as an adj. and mean ‘born under the Nakṣatra Rohiṇī’, Pāṇ. iv, 3, 34, Vārtt. 1)
lightning, L.
a young girl (in whom menstruation has just commenced; others ‘a girl nine years of age’), Gṛhyās.; Pañcat.
N. of various plants, Suśr.; Bhpr. (= Helleborus Niger; Acacia Arabica; Gmelina Arborea &c., L.)
inflammation of the throat (of various kinds), Suśr.
(in music) a partic. Śruti, Saṃgīt.
a partic. Mūrchanā, ib.
a kind of steel, L.
N. of two wives of Vasudeva and the mother of Bala-rāma, MBh.; Pur.
of a wife of Kṛṣṇa, Hariv.
of the wife of Mahā-deva, Pur.
of a daughter of Hiraṇya-kaśipu, MBh.
of one of the 16 Vidyā-devīs, L.
of a river, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (890,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोहिणी 1 A red cow. --2 A cow in general; Śi. 12. 40. --3 N. of the fourth lunar mansion (containing five stars) figured by a cart; she was one of the several daughters of Dakṣa and is regarded as the most favourite consort of the moon; उपरागांते शशिनः समुपगता रोहिणी योगं Ś. 7. 22. --4 N. of wife of Vasudeva and mother of Balarāma. --5 A young girl in whom menstruation has just commenced; नववर्षा च रोहिणी. --6 Lightning. --7 Inflammation of the throat. --Comp. --अष्टमी the eighth day in the month of Bhādrapada (when the moon is in conjunction with Rohiṇī.) --पतिः, --प्रियः, --वल्लभः the moon. --रमणः {1} a bull. {2} the moon. --शकटः the constellation Rohiṇī figured by a cart; रोहिणीशकटमर्कनंदनश्चेद्भिनत्ति रुधिरोऽथवा शशी Pt. 1. 213 (= Bṛ. S. 47. 14.). --सुतः, --भवः Mercury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहिणी स्त्री रुह--इनन् गौरा० ङीष् । १ स्त्रीगव्याम् अमरः अश्विन्यवधिके चतुर्थे २ नक्षत्रे ज्यो० ३ वसुदेवपत्न्यां- बलभद्रमातरि, ४ विद्युति, ५ कटुतुम्ब्व्यां, ६ सोप्रवलके [] च मेदि० । रोहित + स्त्रियां ङीप् तस्य नत्वे णत्वम् । ७ रक्तवर्णयत्यां स्त्रियाम् । सा च ८ हरितक्याम्, ९ काश्म- र्य्याम्, १० मञ्जिष्ठायाश्च राजनि० । ११ सुरभिकन्यायां कालिसापु० “अष्टवर्षा भवेत् गौरी नववर्षा च रोहिणी” स्मृत्युक्तायां नववर्षायां १२ कन्यायां १३ गलरोगभेदे भावप्र० “रोहिणीनामकगलरोगाणां नामानि संख्याञ्चाह “रो- हिणी पञ्चषा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च । अधिजि- ह्वश्च वलयोऽलासनामैकवृन्दकः । ततो वृन्दः शतघ्नी च गिलायुः कण्ठविढ्रधिः । गलौघः प्रस्वरघ्नश्च मांसतालस्त- षैव च । विदाही कण्ठदेशे तु रोगा ह्याष्ठाविति स्मृताः । तत्र पञ्चानामपि रोहिणीनां सामान्यसंप्राप्तिमाह “गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ प्रदूष्य मांसञ्च तथैव शोणितम् । गलोपसंरोधकरैस्तधाङ्कुरैर्निहन्त्य सून् व्याधिरियं हि रोहिणी” । अनिलः मूर्च्छितः पवृद्धः कफपित्तौ च मूर्च्छितौ वित्तं वा मूर्च्छितं कफो वा मूर्च्छितः न तु त्रयोऽपि मूर्च्छिताः” पृथग्दोष- जाया अविवक्ष्यमाणत्वात् । तस्या वातजायालक्षणमाह “किह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्गुराः कण्ठविरोधनाः स्युः । सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्ठा वातात्यकोपद्रव गाढयुक्ता” । जिह्वासमन्तात् जिह्वायाः सर्वतः । “वाता- त्मकोपद्रवगाढयुक्ता स्तम्भादिभिरतिशयेन युक्ता । पित्त- जामाह “क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रयिदाहपाका तीव्रज्वरा पित्त- निमित्तजाता” । श्लेष्मजामाह “स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा तु । स्रोतोऽत्र कण्ठस्रोतः । सन्निपातजामाह “गम्भीरपाकिम्यनिवार्थ्य- वीर्य्या त्रिदोषलिङ्गा त्रिभवा भवेत् सा” । रक्तजामाह स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरा- त्मिका तु” । रक्तजेतरासंहारकत्वावधिमाह “सद्यस्त्रि- दोषजा हन्ति त्र्यहात् कफसमुद्धवा । पञ्चाहात् पित्त- सम्भूता सप्ताहात् पवनोत्थिता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4816-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोहिणी, स्त्री, (रुह् + इनन् । गौरादित्वात् ङीष् ।) स्त्रीगवी । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । १२ । ४० । “प्रीत्या नियुक्ताल्लिहतीः स्तनन्धया- न्निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः । वर्द्धिष्णुधाराध्वनि रोहिणीः पय- श्चिरुं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः ॥”) तडित् । कटुम्भरा । (यथास्याः पर्य्यायः । “कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटुम्भरा । अशोका मन्द्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी ॥” इति भावप्रकाशश्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) सोमवल्कः । (यथास्याः पर्य्यायो रत्नमालायाम् । [] “कट्फलः सोमवल्काख्यः सोमवृक्षश्च रोहिणी ॥” महाश्वेता । तत्पर्य्यायो यथा, -- “कटभी किनिही श्वेता महाश्वेता च रोहिणी ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) लोहिता । इति मेदिनी । णे, ३७ ॥ जिनानां विद्यादेवीविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ काश्मरी । हरीतकी । मञ्जिष्ठा । इति राजनिर्घण्टः ॥ कपिलवर्णा वर्त्तुलाकारा विरेचने प्रशस्ता हरी- तकी । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ बलदेवमाता ॥ सा वसुदेवभार्य्या कश्यपपत्नीसुरभ्यंशजाता । यथा, -- “देवकी रोहिणी चेमे वसुदेवस्य धीमतः । रोहिणी सुरभिर्द्देवी अदितिर्देवकी ह्यभूत् ॥” इति महाभारते हरिवंशः ॥ * ॥ सुरभिकन्या । यथा, -- श्रीमार्कण्डेय उवाच । “दक्षस्य तनया याभूत् सुरभिर्न्नाम नामतः । गवां माता महाभागागा सर्व्वलोकोपकारिणी ॥ तस्यान्तु तनया जज्ञे कश्यपात्तु प्रजापतेः । नाम्ना सा रोहिणी शुभ्रा सर्व्वकामदुघा नृणाम् ॥ तस्यां यज्ञे शूरसेनाद्बसोरिति तपोज्जलात् । कामधेनुरिति ख्याता सर्व्वलक्षणसंयुता ॥” इति कालिकापुराणे शेषाध्यायः ॥ * ॥ नववर्षीया कन्या । यथा, -- “अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता अत ऊर्द्ध्वं रजस्वला ॥” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ * ॥ (पञ्चवर्षा कुमारी । यथा, देवीभागवते । ३ । २६ । ४२ । “रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्वर्षा कालिका स्मृता ॥” रोगनाशायैवास्याः पूजा कर्त्तव्या । यथा, तत्रैव । ३ । २६ । ४८ । “रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्बिधिवन्नरः ॥” अस्याः पूजामन्त्रो यथा, तत्रैव । ३ । २६ । ५६ । “रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानि वै । या देवी सर्व्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम् ॥” हिरण्यकशिपुकन्या । यथा, महाभारते । ३ । २२० । १८ । “कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता ॥” * ॥ रोहिणि + पक्षे ङीष् ।) अश्विन्यादिसप्त- विंशतिनक्षत्रान्तर्गतचतुर्थनक्षत्रम् । तत्पर्य्यायः । रोहिणिः २ । इति शब्दरत्नावली ॥ ब्राह्मी ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४६ । ३३ । “अष्टमेऽहनि रीहिण्यां प्रयाताः फालगुणस्य ते । वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥”) तत्त शकुलाकृति पञ्चतारात्मकम् । तस्याधि- [] ष्ठात्री देवता ब्रह्मा । गगनमध्ये उदिते सति सिंहलग्नस्य अष्टत्रिंशत्पलाधिकदण्डत्रितयं गतं भवति । यथा, -- “कम्बुकण्ठि ! शकुलाकृतौ नभो- मध्यमागतवति प्रजापतौ । पञ्चभे गजकुपक्षलिप्तिका निःसृताः सुमुखि ! सिंहलग्नतः ॥” इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥ * ॥ तत्र जातफलं यथा, -- “स्याद्धर्म्मकार्य्ये कुशलः कुलीनः सुचारुदेहो विलसत्कलेवरः । स्मराग्निनाकुलिताखिलाशयो यो रोहिणीजः स धनी स मानी ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ गलरोगविशेषः । यथा । रोहिणीनामकगल- रोगाणां नामानि संख्याञ्चाह । “रोहिणी पञ्चधा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च । अधिजिह्वश्च वलयोऽलासनामैरवृन्दकः ॥ ततो वृन्दः शतघ्नी च गिलायुः कण्ठविद्रधिः । गलौघः प्रस्वरघ्नश्च मांसतालस्तथैव च । विदाही कण्ठदेशे तु रोगा अष्टादश स्भृताः ॥” तत्र पञ्चानामपि रोहिनीनां सामान्यसंप्राप्ति- माह । “गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ प्रदूष्य मांसञ्च तथैव शोणितम् । गलोपसंरोधकरैस्तथाङ्कुरै- र्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ॥” अनिलः मूर्च्छितः प्रवृद्धः कफपित्तौ च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोहिणी" आता है (17)
कुलनक्षत्र तंत्र के अनुसार भरणी, रोहिणी, पुष्य, मघा, उत्तराफाल्गुनी, चित्रा, विशा…कटंभरा नागबला, रोहिणी, भूर्वा, कलंबिका आदि अनेक पौधों के नामगजवीथी रोहिणी, मृगशिरा और आर्द्रा नक्षत्रों का समूहबलप्रसू बलराम की माता । रोहिणीविधुप्रिया चंद्रमा की स्त्री, रोहिणीउद्वाहर्क्ष वे नक्षत्र जिनमें विवाह होते हैं, जैसे तीनों उत्तरा, रेवती, रोहिणी, मू…विधुदार चंद्रमा की स्त्री । रोहिणीमांसरक्ता मांसरोहिणी । रोहिणीवसुदेव यदुवंशियों के शूर कुल के एक राजा जो श्रीकृष्ण के पिता थे । विशेष—इनके …नवरात्र प्राचीन काल का नौ दिनों तक होनेवाला एक प्रकार का यज्ञनरगण फलित ज्योतिष में नक्षत्रों का एक गण जिसमें उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़…रामजननी रामचंद्र की माता, कौशल्यागजगति हाथी की चालनक्षत्रवीथि नक्षत्रों में गति के अनुसार तीन तीन नक्षत्रों के बीच का कल्पित मार्ग ।…नक्षत्रामृत फलित ज्योतिष में यात्रा आदि कार्यों के लिये एक बहुत ही उत्तम योग । विश…नवकुमारी नौ रात्र में पूजनीय नौ कुमारियाँ जिनमें निम्नलिखित नौ देवियों की कल्पन…सुखदायिनी सुख देनेवाली । सुखदा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें