🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:39:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ललिता
lalitā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ललिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तगण, भगण, जगण और रगण होते हैं । जैसे—तै भाजि री अलि छिपी फिरै कहाँ । तूही बता थल हरी नहीं जहाँ ।
२. पझपुराण, ब्रह्मवैवर्त पुराण आदि के अनुसार राधिका की प्रधान आठ सखियों में से एक ।
३. एक रागिनी जो संगीतदामोदर और हनुमत के मत से मेघ राग की और सोमेश्वर के मत से वसंत राग की पत्नी है । इसका स्वरग्राम इस प्रकार है—स ग म ध नि स अथवा स रे ग म प ध नि स (प्रथम); ध नि स ग म ध (द्वितीय)
४. कस्तूरी ।
५. पुराणोक्त एक नदी । वेशेष—कालिका पुराण में लिखा है कि जब निमि राजा के शाप से वशिष्ठ देहहीन हो गए, तब उन्होंने कामरूप देश में संध्याचल पर्वत पर घोर तप किया, जिससे प्रसन्न होकर विष्णु ने उन्हें वर दिया । वर के प्रभाव से वशिष्ठ ने एक अमृतकुंड बनाया । उसी अमृतकुंड के पूर्व ललिता नाम की एक मनोहर नदी है, जिसे शिव जी ले आए थे । वैशाख शुकन ३ को इसमें नहाने का बड़ा फल है ।
६. महिला । कामिनी । सुंदरी स्त्री (को॰) ।
७. दुर्गा का एक नाम (को॰) । यौ॰—ललितापंचमी । ललितापष्ठी । ललितासप्तमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललिता f. a wanton woman, any woman, W.
musk, L.
N. of various metres, Col.
(in music) a partic. Mūrchanā, Saṃgīt.
a partic. Rāga, ib.
N. of a gram. wk.
N. of a Durgā or a partic. form of her, Hcat.; Cat.
of a Gopī (identified with Durgā and Rādhikā), PadmaP.
of the wife of a Śatāyudha, HPariś.
of a river, KālP.
ललिता f. (see ललित) in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललिता 1 A woman(in general). --2 A wanton woman. --3 Musk. --4 A form of Durgā. --5 N. of various metres. --Comp. --पंचमी the fifth day in the bright half of Āśvina. --सप्तमी the seventh day [] in the bright half of Bhādrapada.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललिता, स्त्री, (ललित + टाप् ।) कस्तूरी । दारी । इति राजनिर्घण्टः ॥ नदीविशेषः । यथा, -- “निमिनाम्नस्तु राजर्षेः शापाद्ब्रह्मसुतः पुरा । वशिष्टो ह्यशरीरोऽभूत् शापाच्च निमिनस्तथा ॥ ततो ब्रह्मोपदेशेन निर्जने कामरूपके । सन्ध्याचले तपस्तेपे तस्य विष्णुरभूत्तदा ॥ प्रत्यक्षस्तस्य देवस्य वरदानान्महामुनिः । अमृतान्यवतार्य्याशु कुण्डं कृत्वा गिरेस्तटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च शरीरं प्राप पूरितम् ॥ तस्मादमृतकुण्डात्तु सन्ध्या नाम नदी वरा । [] निःसृता तत्र चाप्लुत्य चिरायुरगदो भवेत् ॥ तस्मात् पूर्व्वन्तु कुण्डात्तु ललिताख्या सरिद्वरा । सागराद्दक्षिणात् पूर्व्वं महादेवावतारिता ॥ वैशाखशुक्लपक्षस्य तृतीयायां नरस्तु यः । कुर्य्याद्वै ललितास्नानं स शम्भुसदनं व्रजेत् ॥ ललितायाः पूर्व्वतीरे भगवान्नाम पर्व्वतः । स्वयं विष्णुर्लिङ्गरूपी तत्रास्ते भगवान् हरिः ॥ ललितायां नरः स्नात्वा द्वादश्यां शुक्लपक्षके । भगवन्तं समारुह्य यो यजेत् परमेश्वरम् । स याति विष्णुभवनं शरीरेण विराजता ॥” इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ * ॥ गोपीविशेषः । यथा, -- “अखिलरसामृतमूर्त्तिः प्रसृमररुचिरुद्धतारका पालिः । कलितश्यामा ललितो राधाप्रेयान् विधुर्जयति ॥ इति भक्तिरसामृतसिन्धुः ॥ ललिता श्यामला शैव्या पद्मा भद्राश्च श्रूयन्ते ॥ इति तट्टीकायां जीवगोस्वामी ॥ तस्याः स्वरूपं यथा, -- “या दुर्गा सैव ललिता ललिता सैव राधिका । एतासामन्तरं नास्ति सत्यं सत्यं हि नारद ! ॥” इति पाद्मे पातालखण्डे रासलीलायां नारदं प्रति श्रीकृष्णवाक्यम् ॥ रागिणीविशेषः । सा च मेघरागस्य पत्नी । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “ललिता मालसी गौडी नाटी देवकिरी तथा । मेघरागस्य रागिण्यो भवन्तीमाः सुमध्यमाः ॥” (सा तु हनूमन्मते हिन्दोलरागस्य पत्नी । सोमे- श्वरमते वसन्तस्य पत्नी । यथा, संगीतदर्पणे । “वेलावली रामकिरी देशाख्या पटमञ्जरी । ललिता सहिता एता हिन्दोलस्य वराङ्गनाः ॥” “देशी देवकिरी चैव वराटी तोडिका तथा । ललिता चाथ हिन्दोली वसन्तस्य वराङ्गनाः ॥” अस्या ध्यानादिकमाह तत्रैव । अथ ललिता । रि-प-वर्ज्या च ललिता औडवा सत्रया मता । मूर्च्छना शुद्धमध्या स्यात् सम्पूर्णां केचिदूचिरे । धैवतत्रयसंयुक्ता द्वितीया ललिता मता ॥” ध्यानम् । यथा, -- “प्रफुल्लसप्तच्छदमाल्यकण्ठा सुगौरकान्तिर्युवती सुदृष्टिः । विनिश्वसन्ती सहसा प्रभाते विलासवेशा ललिता प्रदिष्टा ॥” उदाहरणम् । स ग म ध नि स । अथवा, -- स रि ग म प ध नि स । इति प्रथमा ॥ ध नि स ग म ध । इति द्वितीया ॥ इति ललिता ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-209-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें