🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:06:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोकनाथ
lokanātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोकनाथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा ।
२. लोकपाल ।
३. बुद्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोक—नाथ m. ‘lord of worlds’, N. of Brahmā, Cat.
of Viṣṇu-Kṛṣṇa, MBh.; BhP.
of Śiva, Kum.
of the gods in general, BhP.
of the sun, Cat.
a protector or guardian of the people, king, sovereign, R.; BhP. &c.
a Buddha, L.
N. of a Buddha, Rājat.
of Avalokiteśvara, ib.; Inscr.
of various authors, Cat.
a partic. mixture, Rasendrac.
लोक—नाथ mfn. being under the guardianship of mankind, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (906,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोकनाथः, पुं, (लोकानां नाथः ।) बुद्धः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । १ । १३८ । “लोके भगवतो लोकनाथादारभ्य केचन ये जन्तवो गतक्लेशान् बोधिसत्तानवेहि तान् ॥”) ब्रह्मा । इति शब्दरत्नावली ॥ विष्णुः । इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥ शिवः । यथा, -- “अकिञ्चनः सन् प्रभवः स सम्पदां स लोकनाथः पितृसद्मगोचरः । स भीमरूपः शिव इत्युदीर्य्यते न सन्ति याथार्थ्यविदः पिणाकिनः ॥” इति कुमारसम्भवम् ॥ (तथा च महालिङ्गार्च्चनतन्त्रे शिवशतनाम- स्तोत्रे । “त्रैलोक्ये लोकनाथश्च रुद्रलोके महेश्वरः ॥” वटिकौषधविशेषः । तद्यथा, -- “पारदं गन्धकञ्चैव समभागं विचूर्णयेत् । मृताभ्रं रसतुल्यञ्च पुनस्तेनैव मर्द्दयेत् ॥ रसाद्द्विगुणलौहञ्च लौहतुल्यञ्च ताम्रकम् । भस्मवराटिकायाश्च ताम्रतस्त्रिगुणं क्षिपेत् ॥ नागवल्लीदलेनैव मर्द्दयेद्यत्नतो भिषक् । पचेद्गजपुटेनैव स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ यकृत्प्लीहोदरहरः गुल्मश्वयथुनाशनः । पिप्पलीमधुसंयुक्तां सगुडां वा हरीतकीम् ॥ गोमूत्रञ्च पिबेच्चानु गुडं वा जीरकान्वि- तम् ॥” इति लोकनाथो रसः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसार- संग्रहे यकृत्प्लीहाधिकारे ॥ * ॥ लोकप्रभौ, त्रि । यथा, गो ० रामायणे । २ । ३३ । १६ । “लोकनाथस्य रामस्य पीडया पीडितं जगत् । अपर्व्वणीव सोमस्य राहुग्रहणपीडया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें