🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:55:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वडवामुख
vaḍavāmukha
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वडवामुख संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बड़वाग्नि ।
२. शिव ।
३. एक प्राचीन जनपद ।
४. एक पौराणिक समुद्र । दे॰ बड़वामुख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)डवामुखः, पुं, (बडवाया घोटक्या मुखमाश्रय- त्वेनास्त्यस्य । अर्श आदित्वात् अच् ।) बडवा- नलः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, हरिवंशे । ९७ । २२ । “सा यथैवार्णवगता तथैव बडवामुखे ॥” महादेवस्य मुखमित्येके । यथा, महाभारते । ७ । २०० । १११ । “तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे तदतिष्ठत । बडवामुखेति विख्यातं पिबत्तोयमयं हविः ॥” महादेवस्य नामभेदः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ५५ । [] “विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडवामुखः ॥” कूर्म्मस्य दक्षिणकुक्षिस्थजनपदविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५८ । ३० । “कूर्म्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् । काम्बोजाः पह्नवाश्चैव तथैव बडवामुखाः ॥”) वटिकौषधविशेषः । यथा, -- “शुद्धसूतं समं गन्धं मृतताम्राभ्रटङ्गणम् । सामुद्रञ्च यवक्षारं स्वर्ज्जिसैन्धवनागरम् ॥ अपामार्गस्य च क्षारं पलाशवरुणस्य च । प्रत्येकं सूततुल्यं स्यादम्लयोगेन मर्द्दयेत् ॥ हस्तिशुण्डीद्रवैश्चाग्नौ मर्द्दयित्वा पुटेल्लघु ॥ माषमात्रः प्रदातव्यो रसोऽयं बडवामुखः । ग्रहणीं विविधां हन्ति संग्रहग्रहणीं ज्वरम् ॥ इति बडवामुखो रसः ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ग्रहण्यधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-390-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें