🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:07:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्जनीय
varjanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्जनीय वि॰ [सं॰]
१. छोड़ने योग्य । न ग्रहण करने योग्य । त्याज्य ।
२. निषेध के योग्य । निषिद्ध । मना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्˚जनीय mfn. to be excluded or shunned or avoided, improper, censurable, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (924,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्ज्जनीयं, त्रि, (वृज् + अनीयर् ।) वर्ज्जनयोग्यम् । त्यक्तव्यम् । वर्ज्जनीयान्नं यथा, -- “राजान्नं नर्त्तकान्नञ्च तक्ष्णोऽन्नञ्चक्रकारिणः । गणान्न गणिकान्नञ्च षण्डान्नञ्चैव वर्ज्जयेत् ॥ चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनान्तथा । गान्धर्व्वलोहकारान्नं सूतकान्नं विवर्ज्जयेत् ॥ कुलालचित्रकर्म्मान्नं वार्द्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छात्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि ॥ सुवर्णकारशैलूषव्याधितस्यातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दाण्डिकस्य च ॥ स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्द कस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः ॥ भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्य्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः ॥ अपाङ्क्तान्नञ्च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । क्लीवस्यान्त्यासिनश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि ॥ भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षितम् । ब्रह्मद्बिषः पापरुचेः श्राद्धान्नं मृतकस्य च ॥ वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च । अप्रजानान्तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव हि ॥ कन्दुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा । शौण्डान्नं घटकान्नञ्च भिषजामन्नमेव च ॥ विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च । पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः ॥ अवज्ञातञ्चावधृतं सरोषं विस्मयान्वितम् । गुरोरपि न भोक्तव्यं अन्नं सत्कारवर्ज्जितम् ॥ दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्व्वमन्नेष्वनुष्ठितम् । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्वि- षम् ॥” इति श्रीकूर्म्मपुराणे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वर्जनीय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें