🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:02:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वलाका
valākā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वलाका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] बगला ।दे॰बलाका ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लाका, स्त्री, (बलते इति । बल संवरणे + बला- कादयश्च ।” उणा० ४ । १४ । इति अक । यद्बा, बलेन अकतीति । बल + अक कुटिलगतौ + पचाद्यच् ।) बकजातिविशेषः । (यथा, मनुः । ५ । १४ । “बकञ्चैव बलाकाञ्च काकोलं खञ्जरीटकम् ॥”) तत्पर्य्यायः । विषकण्ठिका २ । इत्यमरः । २ । ५ । २५ ॥ विषकण्ठी ३ बलाकी ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ कारायिका ५ लिङ्गलिका ६ । इति जटाधरः ॥ विषकण्ठी ७ शुष्काङ्गा ८ [] दीर्घकन्धरा ९ धर्म्मान्ता १० कामुकी ११ श्येता १२ मेघानन्दा १३ जलाश्रया १४ । बलेन शक्त्या दूरमूर्द्धमकति । वल वल्ल संवरणे बलाकादय- श्चेत्याकन् वलाका । इति रायमुकुटकृतव्युत्पत्ति- द्बयेन पवर्गीयबकारादिरन्त्यवकारादिश्चायं शब्दः ॥ * ॥ अस्या मांसगुणाः । वायुनाशित्वम् । स्निग्धत्वम् । सृष्टमलत्वम् । वृष्यत्वम् । कफपित्त- हरत्वम् । हिमत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ सारस- हंसबलाकाचक्रक्रौञ्चादयो जले प्लवनात् प्लव- संज्ञाः कथितास्ते तन्मांसं गुरूष्णञ्च बलदायि । अपि च । “अन्ये बकबलाकाद्या गुरवः प्राणिभक्षणात् ।” इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च । “हंससारसकाचाक्षबकक्रौञ्चसरारिकाः । नन्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः । प्लवन्ते सलिले यस्मादेते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥ प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः । वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (कामुकी । इति शाश्वतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-400-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें