🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:48:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाचक
vācaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाचक १ वि॰ (सं॰)
१. बतानेवाला । कहनेवाला । द्योतक । सूचक । बोधक । जैसे—उपमावाचक शब्द, लिंगवाचक प्रत्यय ।
२. मौखिक । शाब्दिक (को॰) ।
वाचक २ संज्ञा पुं॰ वह जिससे किसी वस्तु का अर्थ बोध हो । नाम । संज्ञा । संकेत ।
२. वक्ता ।
३. पाठक (को॰) ।
४. दूत । संदेशवाहक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाचक mf(इका [अका w.r.])n. speaking, saying, telling anything (gen.), Hit.; BhP.
speaking of, treating of, declaring (with gen. or ifc.), RāmatUp.; MBh. &c.
expressive of, expressing, signifying, RPrāt.; RāmatUp.; MBh. &c.
verbal, expressed by words, MW.
वाचक m. a speaker, reciter, MBh.; R. &c.
a significant sound, word, W.
a messenger, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (937,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाचक a. [वच्-ण्वुल्] 1 Speaking, declaring, explanatory. --2 Expressing, signifying, denoting directly (as a word, distinguished from लाक्षणिक and व्यंजक); साक्षात्सकेतितं योर्थमभिधत्ते स वाचकः K. P. 2. --3 Verbal. --कः 1 A speaker. --2 A [] reader. --3 A significant word. --4 A messenger. --Comp. --पदं a significant word.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाचक त्रि० वक्ति अभिधावृत्त्या बोधयति वच--ण्वुल् । “साक्षात् सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः” इत्युक्ते १ शब्दभेदे २ कथके त्रि० । वाचयति वच--णिच्--ण्वुल् । ३ पुराणादिपाठके पु० “वाचकः पूजितो येनेति” पुरा० “ब्राह्मणं वाचकं विद्यान्नान्थवर्णजमादरात् । श्रुत्वान्य- वर्णजाद्राजन्! वाचकान्नरकं व्रजेत्” । तथा “देवार्च्चा- मग्रतः कृत्वा ब्राह्मणानां विशेषतः । ग्रन्थिञ्च शिथिलं कुर्य्याद्वाचकः कुरुनन्दन! । पुनर्बघ्नीत तत्सूत्रं न मुक्त्वा धारयेत् क्वचित् । हिरण्यं रजतं गाश्च तथा कांस्योपदो- हनाः । दत्त्वा तु वाचकायेह श्रुतस्याप्नाति तत् फलम्” । कांस्योपदोहनाः कांस्यक्रोडाः “वाचकः पूजितो येन प्रसन्नास्तस्य देवताः” । तथा “ज्ञात्वा पर्वसमाप्तिच्च पूजये- द्वाचकं बुधः । आत्मानमपि विक्रीय य इच्छेत् सुफलं क्रतुम्” । तथा “विस्पष्टमद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् । बुध्यमानः सदात्यर्थं ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप! । ब्राह्मणादिषु सर्वेषु ग्रन्थार्थं चार्पयेन्नृप! । य एवं वाचयेद् ब्रह्मन् म विप्रो व्यास उच्यते” । तथा “सप्तस्वरसमायुक्तं काले काले विशाम्पते! । प्रदर्शयन् रसान् सर्वान् वाचयेद् वाचको नृप” ति० त० । वाचकलक्षणादि हेमा० दा० नन्दिपु० उक्त यथा “वाचको ब्राह्मणः प्राज्ञः श्रुतशास्त्रो महामनाः । अभ्यस्ताक्षरविन्यासो वृत्तशास्वविशारदः । शब्दार्थवित् [] प्रगल्भश्च विनीतो मेधया पुनः । गीतिज्ञो वाक्य- लश्राव्यः स्वरेणाखिलभाषकः” इत्युपक्रमे एवंविधा- नतो वाच्यं वाचकेन विपश्चिता । तपःशमात्मकं मर्वं स्वर्गादिफलसाधकम् । शनैर्विबोध्य वै वाच्यमध्यात्मादि च यद् भवेत् । क्रुद्धोक्तियुद्धसंक्षोर्भ धारावर्त्तोन (वे- गेन) वाचयेत् । सरागं ललितैर्वाक्यैर्वाचयेत् वृद्धसङ्गमे । नानावृत्तानुरूपेण लालित्येन च वाचयेत् । सर्गाध्याये समाप्ते च कथापर्य्यन्त एव वा । प्रशस्तशब्दसंयोगे कुर्य्या- दिति विरामणम् । समाप्तौ वाचक्रो भीष्म! ब्रूयादेवं विचक्षणः । अवधार्य्य जगच्छान्तिमन्ते शान्त्युदकं सृजेत् । सुश्रुतं सुश्रुतं ब्रूयादस्तु व्याख्यातमित्यदः । लोकः प्रवर्त्ततां धर्मे राजा चास्तु सदा जती । धर्मवान् धनसम्पन्नो गुरुश्चात्र निरामयः । इति प्रोच्य यथा- ऽऽयातं गन्तव्यं च विभावतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाचकः, पुं, (वक्ति अभिधावृत्त्या बोधयत्यर्थान् इति । वच् + ण्वुल् ।) शब्दः । यथा । शास्त्रे शब्दस्तु वाचकः । इत्यमरः ॥ द्वे वाचके । प्रकृतिप्रत्ययद्वारेणार्थस्य वाचको गवादिरूपः शास्त्रे व्याकरणे तर्कादौ च शब्द उच्यते । लोके तु संस्वृतोऽसंस्कृतः शब्द उच्यते । वक्तीति वाचकः णकः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । यथा । शब्दाभिलापौ त्वभिधाभिधानं वाचको ध्वनिः । ह्रासः कुहरितञ्चेति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ * ॥ (तल्लक्षणं यदुक्तं मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः । “साक्षात् सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्त स वाचकः ॥ * ॥ वाचयतीति । वच् + णिच् + ल्वुल् ।) कथकः । पुराणादिपाठकः । यथा, -- “ब्राह्मणं वाचकं विद्यान्नान्यवर्णजमादरात् । श्रुत्वान्यवर्णजाद्राजन् वाचकान्नरकं व्रजेत् ॥” तथा । “देवार्च्चामग्रतः कृत्वा ब्राह्मणानां विशेषतः । ग्रन्थिञ्च शिथिलं कुर्य्याद्वाचकः कुरुनन्दन ! । पुनर्ब्बध्नीत तत् सूत्रं न मुक्त्वा धारयेत् क्वचित् ॥ हिरण्यं रजतं गाश्च तथा कांस्योपदोहनाः । दत्त्वा तु वाचकायेह श्रुतस्याप्नोति तत्फलम् ॥” कांस्योपदोहनाः कांस्यक्रोडाः । [] “वाचकः पूजितो शेन प्रसन्नास्तस्य देवताः ॥” तथा । “ज्ञात्वा पर्व्वसमाप्तिञ्च पूजयेद्वाचकं बुधः । आत्मानमपि विक्रीय य इच्छेत् सफलं क्रतुम् ॥” तथा । “विस्पष्टमद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ बुध्यमानः सदात्यर्थं ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप । ब्राह्मणादिषु सर्व्वेषु ग्रन्थार्थं चार्पयेन्नृप ! । य एवं वाचयेद्ब्रह्मन् स विप्रो व्यास उच्यते ॥” तथा । “सप्तस्वरसमायुक्तं काले काले विशाम्पते । प्रदर्शयन् रसान् सर्व्वान् वाचयेद्वाचको नृप ! ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-320-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाचक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें