🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वायव्य
vāyavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वायव्य १ वि॰ [सं॰]
१. वायु संबंधी ।
२. वायुघटित । वायु से बना हुआ ।
३. जिसका देवता वायु हो ।
वायव्य २ संज्ञा पुं॰
१. वह कोण या दिशा जिसका अधिपति वायु है । उत्तरपश्चिम का कोना । पश्चिमोत्तर दिशा ।
२. वायु पुराण ।
३. एक अस्त्र का नाम ।
४. स्वाती नक्षत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वायव्य᳙ mf(आ)n. = वायव (in both meanings), MaitrS.; VarBṛS.; MārkP.
वायव्य᳙ n. (with or scil. पात्र) N. of partic. Soma vessels shaped like mortars, TS.; Br.; GṛŚrS.
the Nakṣatra Svāti (of which Vāyu is the regent), VarBṛS.
वायव्य᳙ n. (also m. and f [आ].) the northwest (as presided over by V˚), VarBṛS.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (943,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वायवीय, वायव्य a. Relating to the wind, aerial. --Comp. --पुराणं N. of a Purāṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वायव्य त्रि० वायुर्देवताऽस्य वाय् + ण्य । १ वायुदेवताके पश्वादा “वायव्यं श्वेतगालभेत” श्रुतिः । २ वायुसम्बन्धिनि च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4880,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वायव्यं, त्रि, (वायुर्देवतास्येति । वायु + “वाय्वृतु- पित्रुषसो यत् ।” ४ । २ । ३१ । इति यत् ।) वायुसम्बन्धिदिगादि । यथा । विल्वयुग्ममुपक्रम्य गवाक्षतन्त्रे । “वायव्यस्थं नैरृतस्थं न गृह्णीयात् कदाचन ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (वायुदेवताकपशुहविरादि । यथा, ऋग्वेदे । १० । ९० । ८ । “तस्माद्यज्ञात् सर्व्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्रामाश्च ये ॥” “वायव्यान् वायुदेवताकान् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ * ॥ क्ली, षट्शताधिकचतुर्विंशति- सहस्रश्लोकात्मकवायुनामकमहापुराणम् । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ७ । “अयुतं वामनाख्यञ्च वायव्यं षट्शतानि च । चतुर्विंशतिः संख्यातः सहस्राणि तु शौनक ! ॥” अस्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । १३६ । १९ । “आग्नेयेनासृजद्वह्निं वारुणेनासृजत् पयः । वायव्येनासृजद्वायुं पार्जन्येनासृजद्घनान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-341-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें