🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:43:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाह्लीक
vāhlīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाह्लीक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक जनपद जो भारत की उत्तरपश्चिम सीमा पर था । गांधार के पास का एक प्रदेश । विशेष—साधारणतः आजकल के 'बलख', जो अफगानिस्तान के उत्तरी भाग में है, के आसपास का प्रदेश ही, जिसे प्राचीन पारसी 'बकतर' और युनानी 'बैक्ट्रिया' कहते थे, वाह्लीक माना जाता है; पर पाश्चात्य पुरातत्वविद् इसे आजकल के हिंदुस्तान के बाहर नहीं मानना चाहते ।
२. वाह्लीक देश का घोड़ा ।
३. कुंकुम । केसर ।
४. हींग ।
५. एक प्रमुख गंधर्व का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल्हीक, बाह्लीक or वाह्लीक, m. (pl.) N. of a people, MBh.; R. &c.; a prince of the Bālhīkas, MBh.; N. of a son of Janam-ejaya, ib.; of a son of Pratīpa, ib.; Pur.; of the father of Rohiṇī (wife of Vasu-deva), Hariv.; of a Gandharva, L.; of a poet, Cat.; (ई), f. a princess or any woman of the Bālhikas (also N. of माद्री, q.v.), MBh.; Bālar.; mf(ई)n. belonging to or derived from the Bālhikas, L.; n. = बाल्हिक, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (729,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाह्लि(ह्ली)कः 1 N. of a country (the modern Balkh). --2 A horse from this country, a Balkh-bred horse. --3 N. of one of the principal Gandharvas. --कं 1 Saffron. --2 Asa Fœtida.
वाह्लीक, वाहीक A general name for the tribes inhabiting the Punjab. Their country is the modern Bactria or Balkh. In the Bhārata they are said to have inhabited the country watered by the Indus and the five rivers of the Punjab outside ‘holy’ India. The country was noted for its breed of horses and asa-fœtida.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाह्लि(ह्ली)क पु० । वह--लिण् स्वार्थे क । १ देशभेदे भरतः । तद्देशजाते--कुङ्कुमे, २ हिङ्गुनि न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाह्लीकं, क्ली, कुङ्कुमम् । हिङ्गु । इत्यमर- मेदिनीकरौ ॥
वाह्लीकः, पुं, देशभेदः । वलख् इति आरवी भाषा । तद्देशजातघोटकः । इत्यमरमेदिनी- करौ ॥ गन्धर्व्वविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ (प्रतीपपुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ९५ । ४४ । “प्रतीपः खलु शैव्यामुपयेमे सुतन्दां नाम तस्यां पुत्त्रानुत्पादयामास देवापिं शान्तनुं वाह्लीक- ञ्चेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाह्लीक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें