🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:55:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकस्वर
vikasvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खिलने वाला (3.1.30) विकासी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकस्वर १ वि॰ [सं॰]
१. विकासशील । खिलनेवाला ।
२. खुला हुआ । फूला हुआ (को॰) ।
३. जो स्पष्ट सुनाई दे (ध्वनि) । ऊँचे स्वरवाला (को॰) ।
४. निष्कपट (को॰) ।
विकस्वर २ संज्ञा पुं॰ एक काव्यालंकार जिसमें पहले कोई विशेष बात कहकर उसकी पुष्टि सामान्य बात से की जाती है । उ॰—मधुप मोह मोहन तज्यो यह स्यामन की रीति । करौ आपने काज लौं तुम्हैं भाति सौ प्रीति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚कस्वर mfn. opened (as eyes), Kathās.
expanded, blown, Śiś.
clear (as sound), Daś.
candid, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (954,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकस्व(श्व)र a. 1 Opening, expanding; कुशेशयैरत्र जलाशयोषिता मुदा रमंते कलभा विकस्वरैः Śi. 4. 33. --2 Loud, distinctly audible (as a sound); उदडीयत वैकृतात्करग्रहजादस्य विकस्वरस्वरैः N. 2. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकश्व(स्व)र त्रि० वि + कश(स)--ष्वरच् । १ प्रकाशशीले अमरः २ रक्तपुनर्नवायाञ्च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकस्वरः, त्रि, (विकसतीति । वि + कस गतौ + “स्थेशभासपिसकसो वरच् ।” ३ । २ । १७५ । इति वरच् ।) विकासशीलः । तत्पर्य्यायः । विकासी २ । इत्यमरः ॥ “विकसति कस ज गतौ दन्त्यान्तः यायाय भासकसेति वरे विकस्वरः । विकासः स्फुटने व्यक्ताविति दन्त्यान्ते धरणिः । ‘कुशेशयैरत्र जलाशयोषिता मुदा रमन्ते कलभा विकस्वरैः । प्रगीयते सिद्धगणैश्च योषिता मुदा रमन्ते कलभा विकस्वरैः ॥’ इति माघयमकेऽपि दन्त्यवत्त्वम् । (४ । ३३) कष वधे मूर्द्धन्यान्त इत्यस्य रूपमिति केचित् । कश शब्दे इत्यस्य तालव्यान्तस्य रूपमिति केचित् ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । ४ । १५ । “एकस्याः सोत्सुका दृष्टिर्नृपालोकविकस्वरा । श्रुतेः पार्श्वमपश्यन्त्यास्तदाख्यातुमिवाययौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-372-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬