🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:38:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विच्छाय
vicchāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विच्छाय संज्ञा सं॰ [सं॰]
१. पक्षियों की छाया ।
२. मणि ।
३. वह जिसकी छाया न पड़ती हो । विशेष—प्रायः ऐसा माना जाता है कि देवताओं, भूतों और प्रेतों आदि की छाया नहीं पड़ती ।
विच्छाय २ वि॰
१. कांतिहीन । श्रीहीन ।
२. छायाहीन । प्रतिबिंब या छायारहित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—च्छाय n. (for 2. See p. 950, col. 2) the shadow of a flock of b˚, L. (also f(आ). , BhP.)
2. वि—च्छाय mf(आ)n. (for 1. See 1. वि, p. 949) destitute of shadow, shadowless, MW.
lacking colour or lustre or distinction, pale (-ता f.), Kāv.; Kathās.; BhP.
वि—च्छाय m. a jewel, gem, L.
1. 2. वि-च्छाय See pp. 949, 950.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विच्छाय a. Pale, dim; Ratn. 1. 26. --यः A gem, jewel. --यं The shadow of a flock of birds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0970-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विच्छाय न० वीनां पक्षिणां छाया नपुंसकत्वम् । पक्षि समूहच्छायायाम् अमरः । विगता छाया यस्य । २ छाया- रहिते त्रि० मेदि० । ३ विशिष्टकान्तियुते मणौ भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4897,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विच्छायं, क्ली, पक्षिणां छाया । इत्यमरः ॥ समासे षष्ठ्यन्तात् परा च्छाया क्लीवे स्यात् । सा चेत् बहूनां सम्बन्धिनी स्यात् । स्वयमुदा- हरति । वीनां पक्षिणां चाया विच्छायम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यत्तु भागवते । १० । १२ । ८ । “विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधु हंसकैः ॥” इति दृश्यते तत्तु वेः पक्षिणश्चाया विच्छाया तत एकशेषद्बन्द्वे कृते विच्छायास्ताभिर्विच्छाया- भिरिति सिद्धं स्यादिति सुधीभिर्विभाव्यम् ॥ * ॥ विगता च्छाया यस्य ।) छायारहिते, त्रि ॥ (विगता च्छाया कान्तिर्य्यस्य । कान्तिरहिते च त्रि । यथा, भागवते । १ । १४ । २४ । “विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृपः । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥”)
विच्छायः, पुं, (विशिष्टा छाया कान्तिर्यस्य ।) मणिः । इति यान्तवर्गे छायाशब्दटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-379-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विच्छाय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें