🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:29:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विजया
vijayā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विजया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पुराणानुसार पार्वती की एक सखी का नाम, जो गौतम की कन्या थी ।
२. दुर्गा ।
३. यम की भार्या का नाम ।
४. हरीतकी । हर्रे ।
५. बच ।
६. जयंती ।
७. मजीठ ।
८. एक प्रकार का शमी ।
९. अग्निमंथ ।
१०. भाँग । सिद्धि । भंग । उ॰—(क) संसार के सब दुःखों और समस्त चिंताओं को जो शिवशंभु शर्मा दो चुल्लू बूटी पीकर भुला देता था, आज उसका उस प्यारी विजया पर भी मन नहीं है ।—शिवशंभु॰ (शब्द॰) । (ख) हम तो यह जानते हैं कि यदि किसी मंत्र, यंत्र से सर्पादि के डंक का कष्ट या कोई ज्वर, शूल विजयादि के विषों पर पढ़ा हुआ भी अवश्य फल करे ।—श्रद्धाराम (शब्द॰) ।
११. एक योगिनी का नाम ।
१२. वर्तमान अवसर्पिणी के दूसरे अर्हत् की माता का नाम ।
१३. दक्ष को एक कन्या का नाम ।
१४. श्रीकृष्ण की माला का नाम ।
१५. इंद्र की पताका पर की एक कुमारी का नाम ।
१६. प्राचीन काल का एक प्रकार का बड़ा खेमा ।
१७. काश्मीर के एक पवित्र क्षेत्र का नाम ।
१८. दस मात्राओं का एक मात्रिक छंद जिसमें अक्षरों का कोई नियम नहीं होता और जिसके अंत में रगण रखना कर्णमधुर होता है ।
१९. एक वर्णिक वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में आठ वर्ण होते हैं । इसके अंत में लघु और गुरु अथवा नगण भी होता है । उ॰—बरन बसु चारिए । चरण प्रति धारिए । लगन ना बिसारिए । सुविजया सम्हारिए ।
२०. दे॰ विजयादशमी ।
२१. एक विद्या का नाम जिसे ऋषि विश्वामित्र ने रामचंद्र को सिखाया था (को॰) ।
२२. षोडश मातृकाओं में से एक का नाम ।
विजया एकादशी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आश्विन मास के शुक्ल पक्ष की एकादशी ।
२. फाल्गुन मास के कृष्ण पक्ष की एकादशी ।
विजया दशमी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आश्विन मास के शुक्ल पक्ष की दशमी । विशेष—यह हिंदुओं का और विशेषतः क्षत्रियों का एक बहुत बड़ा त्योहार है । प्राचीन काल में राजा लोग इसी दिन अपने शत्रुओं पर आक्रमण करने अथवा दिग्विजय आदि करने के लिये निकला करते थे । इस दिन देवी, घोड़े, हाथी और खड्ग आदि का पूजन तथा राजा के दर्शन करने का विधान है । इस दिन किसी नए कार्य का आरंभ करना बहुत ही शुभ समझा जाता है ।
विजया सप्तमी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] फलित ज्योतिष के अनुसार किसी मास के शुक्ल पक्ष की वह सप्तमी जो रविवार को पड़े । विशेष—ऐसी तिथि को पुराणानुसार रामचंद्र जी का पूजन और दान करने का विधान है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-जया (आ), f. N. of various plants (accord to, L. Terminalia Chebula; Sesbania Aegyptiaca; Vitex Negundo; Rubia Munjista; Premna Spinosa; a kind of hemp; a kind of शमी; = वचा), VarBṛS.; Suśr. &c.
of a partic. Tithi or lunar day (the 12th day in the light half of Śrāvaṇa i.e. Kṛṣṇa's birthday, the 10th in that of Āśvina, being a festival in honour of Durgā, and the 7th in that of Bhādrapada, if it falls on a Sunday; also the 7th night in the Karma-māsa), VarBṛS.; BhP. &c.
of a partic. magical formula, Bhaṭṭ.
N. of Durgā, MBh.; Hariv.
of a female friend of Durgā, Mudr.
of the wife of Yama, L.
of another goddess, Cat.
of a Yoginī, Hcat.
of a Surāṅganā, Siṃhās.
of the mother of the 2nd Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a daughter of Dakṣa, R.
of the mother of various Su-hotras, MBh.
of Kṛṣṇa's garland, MBh.
of a Kumārī (i.e. small flag-staff) on Indra's banner, VarBṛS.
of a partic. spear, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (960,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विजया 1 N. of Durgā. --2 N. of one of her female attendants; Mu. 1. 1. --3 N. of a lore taught by Viśvāmitra to Rāma; Bk. 2. 21. --4 Hemp. --5 N. of a festival = विजयोत्सव, see below. --6 Yellow myrobalan. --Comp. --उत्सवः a festival in honour of Durgā held on the 10th day of the bright half of Āśvina. --दशमी the tenth day of the bright half of Āśvina, observed as a great holiday and commonly known as Daśarā. --सप्तमी the seventh day of the bright half of a month falling on a Sunday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0971-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विजया स्त्री १ आश्विनशुक्लपक्षीयदशम्याम् २ उमायाः सखीभेदे वामनपु० ४ अ० “कथयतु विजया” इति मुद्राराक्षसम् । ३ दुर्गायां हेमच० “विजित्य पद्मनामानं दैत्यराजं महाबलम् । विजया तेन सा देवी लोके चैवापराजिता” देवीपु० ४५ अ० । ४ जयन्त्यां ५ शेफालिकायां ६ मञ्जिष्ठायां ७ शमीभदे, ८ अग्निमन्थे राजनि० । ९ भङ्गायाम् (सिद्धि) हेमच० तत्पर्य्यायगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “भङ्गा गञ्जा मातुलानी मादिनी विजया जया । भङ्गा [] कफहरो तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः । तीक्ष्णोष्णा पित्तला मोहमदवाग्वह्निवर्द्धिनी” भावप्र० । अष्टद्वादशीमध्ये “यदा तु शुक्लद्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत् । तदा सा तु महापुण्या द्वादशी विजया स्मृता” इत्युक्ते १० द्वादशीभेदे “शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां सूर्य्यवारो यदा भवेत् । सप्तमी विजया नाम” इत्युक्ते सप्तमीभेदे च । ११ यमभार्य्यायां १२ हरितक्यां जटा० । १३ वचायां रत्नमा० । १४ अस्त्रविद्याभेदे “विद्याभथैनं विजयां जयाञ्च” भट्टिः ।
विजया स्त्री शच्यादिषु मातृषु मातृभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4897-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विजया, स्त्री, तिथिविशेषः । सा विजयादशमीति ख्याता । तत्कृत्यं दुर्गाशब्दे द्रष्टव्यम् । उमा- सखी । इति मेदिनी । ये, ४० ॥ सा तु गोतम- कन्या । नथा, -- “तमागतां सती दृष्ट्वा जयामेकामुवाच ह । किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता ॥ सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् ॥ गता निमन्त्रिताः सर्व्वा मखे मातामहस्य ताः । समं पित्रा गौतमेन मात्रा चाप्यनुराधया ॥” इति वामनपुराणे ४ अध्यायः ॥ कालिकापुराणे १७ अध्यायेऽप्येवम् ॥ * ॥ विश्वा- मित्रोपासितविद्याविशेषः । यथा, -- “विद्यामथैनं विजयां जयाञ्च रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षतात्मा । [] अध्यापिपत् गाधिसुतो यथाव- न्निघातयिष्यन् युधि यातुधानान् ॥” इति भट्टिः । २ । २१ ॥ * ॥ दुर्गा । इति हेमचन्द्रः ॥ तथा च । “विजित्य पद्मनामानं दैत्यराजं महाबलम् । विजया तेन सा देवी लोके चैवापराजिता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ यमभार्य्या । हरीतकी । इति जटाधरः ॥ वचा । इति रत्नमाला ॥ जयन्ती । शेफा- लिका । मञ्जिष्ठा । शमीभेदः । अग्निमन्थः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मादकद्रव्यविशेषः । भाङ् इति सिद्धि इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । त्रैलोक्यविजया २ भङ्गा ३ इन्द्रासनम् ४ जया ५ । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वीरपत्रा ६ गञ्जा ७ चपला ८ अजया ९ आनन्दा १० हर्षिणी ११ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । कषायत्वम् । उष्ण- त्वम् । तिक्तत्वम् । वातकफापहत्वम् । संग्रा- हित्वम् । वाक्प्रदत्वम् । बल्यत्वम् । मेधा- कारित्वम् । श्रेष्ठदीपनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “भङ्गा गञ्जा मातुलानी मादिनी विजया जया । भङ्गा कफहरी तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः । तीक्ष्णोष्णा पित्तला मोहमदवाग्वह्निवर्द्धिनी ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अन्यच्च । “शक्राशनं तु तीक्ष्णोष्णं मोहकृत् कुष्ठनाश- नम् । बलमेधाग्निकृत् श्लेष्मदोषहारि रसायनम् ॥ जाता मन्दरमन्थनाज्जलनिधौ पीयूषरूपा पुरा त्रैलोक्ये विजयप्रदेति विजया श्रीदेवराजप्रिया । लोकानां हितकाम्यया क्षितितले प्राप्ता नरैः कामदा सर्व्वातङ्कविनाशहर्षजननी यैः सेविता सर्व्वदा ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अष्टमहाद्वादश्यन्तर्गतद्वादशीविशेषः । यथा, अथ विजयाव्रतम् । ब्रह्मपुराणे । “यदा तु शुक्लद्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत् । तदा सा तु महापुण्या द्बादशी विजया स्मृता ॥ तस्यां स्नातः सर्व्वर्तीर्थे स्नातो भवति मानवः । संपूज्य वर्षपूजायाः सकलं फलमश्नुते ॥ एकजप्यात् सहस्रस्य जप्तस्याप्नोति सत् फलम् । दानं सहस्रगुणितं तथा वै विप्रभोजनम् ॥ होमस्तत्रोपवासश्च सहस्रगुणितो भवेत् ॥” * ॥ अथ व्रतविधिः । “आदौ गुरुं नमस्कृत्य ततः सङ्कल्पमाचरेत् । शरशार्ङ्गधरं देवं सौवर्णं रचयेत्त्वराम् ॥” सङ्कल्पमन्त्रः । “द्वादश्याहं निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्ये त्रिविक्रमानन्त शरणं मे भवाच्युत ॥ सोपवीतन्तु कलसं पूर्व्ववत् स्थापयेद्व्रती । [] पात्रं तदुपरि न्यस्येत्ताम्रं वैणवमेव वा ॥ तत्रोपवेश्य स स्नाप्य देवं विशदचन्दनैः । आलिप्य शुभ्रं वसनं दद्याच्छत्रञ्च पादुके ॥ वासुदेवायेति शिरः श्रीधरायेति वै मुखम् । कृष्णायेति च कण्ठं वै वक्षः श्रीपतये इति ॥ शस्त्रास्त्रधारिणे बाहू कक्षे च व्यापकाय वै । कवीशायोदरं मेढ्रं त्रैलोक्यजननाय च ॥ जघनं चार्च्चयेद्विद्वान् सर्व्वाधिपतये इति । सर्व्वात्मने इति पदावेवमङ्गानि पूजयेत् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मशार्ङ्गशरविभूषितम् । गृहाणार्ध्यं मया दत्तं शार्ङ्गपाणे ! नमोऽस्तु ते ॥ इत्यर्घ्यं पूर्व्ववत् कृत्वा धूपदीपौ समर्प्य च । घृतपक्वप्रधानानि नैवेद्यानि निवेदयेत् ॥ ताम्बूलादीनि दत्त्वाथ कृत्वा जागरणं निशि । प्रातःस्नात्वार्च्चयित्वेशं पुष्पाञ्जलिमथार्च्चयेत् ॥ नमस्ते अस्तु गोविन्द बुध श्रवणसंज्ञक । अघोरं च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विजया" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें