🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदर्भ
vidarbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदर्भ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आधुनिक बरार प्रदेश का प्राचीन नाम ।
२. भागवत के अनुसार एक राजा का नाम । कहते हैं, इसी राजा के नाम पर विदर्भ देश का नाम पड़ा था ।
३. पुराणानुसार एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
४. दाँतों में चोट लगने के कारण मसूड़ा फूलना या दाँतों का हिलना ।
५. सूखी भूमि या मरुभूमि (को॰) ।
६. विदर्भ देश के निवासी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—दर्भ See s.v.
वि-दर्भ m. ‘destitute of Darbha grass’, N. of a country south of the Vindhya hills (now called Berar; it was the country of Damayantī, wife of Nala; the soil was probably grassless and arid, but the absence of Darbha is said to be due to the fact that the son of a saint died of the prick of a sharp blade of that grass), MBh.; Kāv. &c.
a king of Vidarbha, MBh.; Naiṣ.
a partic. disease of the gums (= वैदर्भ), ŚārṅgS.
N. of a man, Hariv.
of a son of Jyā-magha, ib.
of a son of Ṛṣabha, BhP.
वि-दर्भ m. pl. the inhabitants of V˚ and also the country itself
वि-दर्भ m. the interior of anything, Harav.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदर्भ The modern Berār, a great kingdom in ancient times lying to the north of Kuntala and extending from the banks of the Kṛṣṇā to about the banks of [] the Narmadā. On account of its great size, the country was also called ‘Mahārāṣṭra’; cf. B. R. 10. 74. Kuṇḍinapura, also called Vidarbhā, was its ancient capital, which probably stands for the modern Beder. The river Varadā (Warda) divided Vidarbha into two parts, Amarāvatī being the capital of the northern, and Pratiṣṭhāna of the southern, part.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदर्भ पुंस्त्री० विगताः दर्भाः कुशायतः । देशभेदे कुण्डिन- नगरे (वडनागपुर) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदर्भः, पुं, स्त्री, (विशिष्टा दर्भाः कुशा यत्र ।) कुण्डिननगरम् । इति हेमचन्द्रः ॥ स तु वङ्ग- देशस्य दक्षिणपश्चिमे वर्त्तते अधुना वडनाग- पुर इति ख्यातः ॥ * ॥ यथा, पूर्व्वनैवधे २ सर्गः । “स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीम- भूपतिः । यमवाप्य विदर्भभूः प्रभुं हसति द्यामपि शक्र- भर्त्तृकाम् ॥” (यथा च रघुः । ५ । ६० । “एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥” * ॥ पुं, नृपविशेषः । स च ज्यामघात् शैव्यायां जातः । अस्य कुशक्रथलोमपादाः पुत्त्राः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १ । “तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्त्रौ नाम्ना कुशक्रथौ । तृतीयं रोमपादञ्च विदर्भकुलनन्दनम् ॥” अस्य नाम्नैव विदर्भनगरी समुत्पन्ना ॥ मुनि- विशेषः । यथा, हरिवंशे । १६६ । ८४ । “द्वैपायनो विदर्भश्च जैमिनिर्माठरः कठः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-386-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें