🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदूरथ
vidūratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदूरथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुरुक्षेत्र का एक नाम ।
२. एक ऋषि का नाम (को॰) ।
३. एक वृष्णिवंशीय राजा जिनके पुत्र का नाम शूर था (को॰) ।
४. पुराणानुसार एकरा जा का नाम ।
५. कुरु का एक पुत्र; इसकी माता का नाम सुभांगी था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदूरथ m. (perhaps for विदूर-रथ) N. of a Muni, VarBṛS.
of a son of the 12th Manu, Hariv.
of a king, ib.
of a descendant of Vṛṣṇi, MBh.
of a son of Kuru, ib.
of a son of Bhajamāna and father of Śūra, Hariv.; Pur.
of a son of Su-ratha and father of Ṛkṣa (Sārvabhauma), ib.
of a son of Citra-ratha, BhP.
of the father of Su-nīti and Su-mati, MārkP. &c.
of a man who was killed by his wife
cf. Kām. vii, 54; Vās., Introd., p. 53.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (966,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदूरथ पु० १ द्वादशमनोः पुत्रभेदे २ पौरवे नृपभेदे विष्णुपु० ३२ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदूरथः, पुं, राजविशेषः । यथा, -- “मनोस्तु दक्षपुत्त्रस्य द्वादशस्यात्मजान् शृणु । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः ॥ मित्रवान् मित्रदेवश्च मित्रविन्दश्च वीर्य्यवान् । मित्रवाहः सवर्च्चाश्च दक्षपुत्त्रमनोः सुताः ॥” इति गारुडे ८७ अध्यायः ॥ (कुरुपुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । ९५ । ३९ -- ४० । “कुरुः खलु दाशार्हीमुपयेमे सुभाङ्गीं नाम तस्यामस्य जज्ञे विदूरथः । विदूरथस्तु माधवी- मुपयेमे संप्रियां नाम तस्यामस्य जज्ञे अनश्वा नाम ॥” * ॥ वृष्णिवंशीयानामन्यतमः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १८ । “पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥” अस्य पूत्त्रः शूरः । यथा, तत्रैव । ९ । २४ । २६ । “शूरो विदूरथादासीत् भजमानस्तु तत्सुतः । शिनिस्तस्मात् स्वयं भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-388-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें