🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपाक
vipāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपाक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परिपक्व होना । पचन । पकना ।
२. पूर्ण दशा को पहुँचना । तैयारी पर आना । चरम उत्कर्ष ।
३. फल । परिणाम ।
४. कर्म का फल । विशेष—योग दर्शन में यह विपाक तीन प्रकार का कहा गया है— जाति (जन्म), आयु और भोग ।
५. खाए हुए भोजन का पेट में पचना । खाद्य द्रव्य की पेट के अंदर रस रूप में परिणति ।
६. दुर्गति । दुर्दशा ।
७. स्वाद । जायका ।
८. पकाना । परिपक्व करना ।
९. मुरझाना । कुम्हलाना (को॰) । यौ॰—विपाककाल=पूर्णता या परिपक्व होने का समय । विपाक- दारुण=जिसका परिणाम दुःखद हो । विपाकदोष=पाचन- क्रिया का दोष या कुप्रभाव । अजीर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-पाक mf(आ)n. ripe, mature, RV.
वि-पाक m. cooking, dressing (= पचन), L.
ripening, maturing (esp. of the fruit of actions), effect, result, consequence (of actions in the present or former births pursuing those who commit them through subsequent existences), Yājñ.; MBh. &c.
maturing of food (in the stomach), digestion, conversion of food into a state for assimilation, MBh.; Hariv.; Suśr.
bad digestion, Car.
any change of form or state, Uttarar.
calamity, distress, misfortune, Yājñ.; Uttarar.
withering, fading, Śiś.
‘sweat’ or ‘flavour’ (स्वेद or स्वाद), L.
(ibc.) subsequently, afterwards (see comp.)
वि-पाक , वि-पाकिन्. See under वि-√ पच्, p. 973.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (973,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपाकः 1 Cooking, dressing. --2 Digestion. --3 Ripening, ripeness, maturity, development (fig. also); अमी पृथुस्तंबभृतः पिशंगतां गता विपाकेन फलस्य शालयः Ki. 4. 26; वाचां विपाको मम Bv. 4. 42 ‘my mature, full-developed, or dignified words’. --4 Consequence, fruit, result, the result of actions either in this or in a former birth; अहो मे दारुणतरः कर्मणां विपाकः K. 354; ममैव जन्मांतरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरषसह्यः R. 14. 62; Bh. 2. 99; Mv. 5. 56. --5 (a) Change of state; कष्टं बतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः U. 4. 6. (b) An unexpected event or occurrence, a reverse, adverse turn of fate, distress, calamity; रिदृशानां विपाकोऽपि जायते परमाद्भुतः U. 3. 3; विपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी 4. 12. --6 Difficulty, embarrassment. --7 Flavour, taste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपाक पु० वि + पच--भावे घञ् । १ पाके २ स्वेदे च । कर्मणि घञ् । २ कर्मफलपरिणामे जात्यायुर्भोगरूपे पदार्थे । “सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोघाः” पात० सू० “सतसु क्लेशेषु (अविद्यादिषु) कर्माशयो विपाकारम्भी भवति नो- च्छिन्नक्लेशमूलोऽपि । यथैव तुषारनद्धाः शालितण्डुलाः अदग्धवीजभावाः प्ररोहसमर्था भवन्ति नापनीततुषा- दग्धवीजमावा वा तथा क्लेशावनद्धः कर्माशयो विपाक- प्ररोही भवति नापनीतक्लेशो न प्रसंख्यानदग्धवीजभावो वेति । स च विपाकस्त्रिविधो जातिरायुर्भोगश्चेति” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपाकः, पुं, (वि + पच + भावे कर्म्मणि वा घञ् ।) पचनम् । (यथा, भागवते । ५ । १६ । २० । “तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानु- विध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामर- लोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥”) [] स्वेदः । कर्म्मणो विसदृक्फलम् । इति मेदिनी ॥ (फलमात्रम् । यथा, भागवते । १० । ७१ । १० । “जरासन्धबधः कृष्ण भूर्य्यर्थायोपकल्प्यते । प्रायःपाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः ॥” चरमोत्कर्षः । यथा, तत्रैव । ४ । ९ । २ । “सवै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोषे स्फुरितं तडित्प्रभम् ॥”) परिणामः । दुर्गतिः । स्वादुः । इति हेम- चन्द्रः ॥ जातिः । आयुः । भोगः । इति कुसुमाञ्जलिः ॥ * ॥ (कर्म्मफलरूपस्यैव विपा- कस्य त्रैविध्यम् । यथाच पातञ्जले । २ । १३ । “सति मूले तद्बिपाको जात्यायुर्भोगाः ॥” “सतसु क्लेशेषु कर्म्माशयो विपाकारम्भी भवति नोच्छिन्नक्लेशमूलोऽपि । यथैव तुषावनद्धाः शालितण्डुला दग्धबीजभावाः प्ररोहसमर्था भवन्ति नापनीततुषा दग्धबीजभावा वा । तथा क्लेशावनद्धः कर्म्माशयो विपाकप्ररोही भवति नापनीतक्लेशोनप्रसंख्यानदग्धबीजभावो वेति । स च विपाकस्त्रिविधो जातिरायुर्भोगश्चेति ॥” इति तद्भाष्यम् ॥) “जाठरेणाग्निना योगात् यदुदेति रसान्त- रम् । रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः ॥” इति सुश्रुतः ॥ अपि च । “मिष्टः कटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः । कटुतिक्तकषायाणां पाकः स्यात् प्रायशः कटुः ॥” तथा च वाग्भटः । “त्रिधा रसानां पाकः स्यात् स्वाद्वम्लकटुका- त्मकः ॥” प्रायः पदेन व्रीहिः स्वादुरम्लविपाकः । शिवा कषाया मधुपाका । शुण्ठी कटुकमधुरपाके- त्यादिः ॥ * ॥ अथ विपाकानां गुणाः । “श्लेष्मकृन्मधुरः पाको वातपित्तहरो मतः । अन्नअस्तु कुरुते पित्तं वातश्ले ष्मगदापहः ॥ कटुः करोति पचनं कफं पित्तञ्च नाशयेत् । विशेष एष रसतो विपाकानां निदर्शितः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथास्य विवरणम् । “नेत्याहुरन्ये । विपाकः प्रधानमिति कस्मात् सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वादिह सर्व्वद्रव्याण्यभ्यव- हृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति । तत्राहुरन्ये प्रतिरसं पाक इति । केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकञ्चेति तत्तु न सम्यक् भूतगुणादागमाच्चाम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्यग्नेर्मन्द- त्वात् । यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्ले ष्माहिविदग्धो लवणतामुपैति मधुरो मधुर- स्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्व्वेषामिति । केचिदाहुर्दृष्टान्तं चोपदिशन्ति यथा तावत् क्षीरं स्थालीगत- मभिमानं मधुरमेवस्यात्तथा शालियवमुद्गादयः [] प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति ।” “किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४० अः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-407-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपाक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें