🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:35:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपाशा
vipāśā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्यास नदी के (1.10.34) विपाश्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपाशा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] व्यास नदी जो पंजाब में है । विशेष दे॰ विपासा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-पाशा f. the Vipāśā or Beas river (one of the 5 rivers of the Panjāb, said to be so called as having destroyed the cord with which Vasiṣṭha had tried to hang himself through grief for his son slain by Viśvāmitra; it rises in the Kullu range of the Himālaya, and after a course of 290 miles joins the Sutlej at the southern boundary of Kapurthala; it is considered identical with the Ὕϕασις of Arrian, the Hyphasis of Pliny, and Βίπασις of Ptolemy), MBh.; Hariv.; Var.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (974,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपाश्, विपाशा f. N. of one of the five rivers in the Panjab (now called Beas).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपाश्(शा) स्त्री विगतः पाशो वशिष्ठस्य यस्याः । स्वनामख्याते नदीभेदे अमरः । विपाशयति विभुक्तपाशं वशिष्ठं करोति विपाश + णिच्--क्विप् । तत्रार्थे अमरः । तस्या- स्तथात्वकथा भा० आ० १७७ अ० । “अथ पाशैस्तदात्मानं गाढं वद्ध्वा महामुनिः (वशिष्ठः) तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः । अथ छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन! । [] स्थलस्थ तमृषि कृत्वा विपाशं समवासृजत् । उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः । विपाशेति च नामा- स्यानद्याश्चक्र महामुनः” “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धु- नद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । जलं निर्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4912-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपाशा, स्त्री, (पाशं विमोचयतीति । पाश + “सत्यापपाशेति ।” ३ । १ । २५ । विमोचने णिच् । ततः पचाद्यच् ।) नदीविशेषः । इत्यमरः ॥ पुत्त्रशोकादेव गले पाशं बद्ध्वा प्रविष्टं वशिष्ठं पाशच्छेदात् विपाशितवती विमुक्तपाशं कृत- वतीति विपाशा ञिः कल्यादेरिति पाशं विमोचयति इत्यर्थे ञिः पचादित्वादन् आप् । एवं क्विपि विपाट् । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ (यथा, हरिवंशे । १६६ । २० । “इरावती विपाशाच सरयूर्यमुना तथा ॥”) तस्या जलगुणाः । “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् । जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्बिमेधायुषञ्च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ [] (अस्या नामनिरुक्त्यादि विशेषविवरणं महा- भारते । १ । १७८ । अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ अस्या- स्तीरे पीठस्थाने अमोघाक्षीदेवी वर्त्तते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६५ । “विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्द्धने ॥” तथा अत्र यशस्करनामकविष्णुमूर्त्तिरपि वर्त्तते । यथा, नरसिंहपुराणे ६२ अध्याये । “यशस्करं विपाशायां माहिष्मत्यां हुताश- नम् ॥” विगतः पाशो यस्य ।) पाशवर्ज्जिते, त्रि । इति धरणिः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १३० । ९ । “अत्र वै पुत्त्रशोकेन वशिष्ठो भगवानृषिः । बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः ॥” पाशास्त्रहीने च त्रि ॥ यथा, हरिवंशे । ४७ । ४८ । “निर्व्यापारः कृतस्तेन विपाशो वरुणो मृधे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-407-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें