🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विबोध
vibodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विबोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जागरण । जागना ।
२. एक संचारी भाव । उ॰—चिंता मोह सुपन विबोध स्मृति अमर्ष गर्व उतसुक तासु अवहित्थ ठानिस ।—पद्याकर (शब्द॰) । विशेष—दे॰ साहित्यदर्पण के अनुसार 'विबोधः कार्य मार्गणम्' अर्थात् कार्य का अन्वेषण विबोध कहा जाता है । साहित्य के रसविधान में विबोध संचारी या व्यभिचारी भावों में से एक है ।
२. सम्यक् बोध । अच्छा ज्ञान ।
३. सचेत होना । जागना । सावधान होना ।
४. होश में आना ।
५. विकास । प्रफुल्लता ।
६. बुद्धि । प्रतिभा (को॰) ।
७. प्रमाद । अनवधानता (को॰) ।
८. एक पक्षी का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—बोध m. (for 2. See ib.) inattention, absence of mind, L.
2. वि-बोध m. (for 1. See p. 951, col. 3) awaking, MaitrUp.; Kāv. &c.
perception, intelligence, BhP.
(in dram.) the unfolding of the faculties in carrying out an object, Bhar.; Daśar. &c.
N. of a bird (a son of Droṇa), MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विबोधः 1 Awakening, being awake. --2 Perceiving, discovering. --3 Intelligence. --4 Awaking, becoming conscious, one of the 33 or 34 subordinate feelings (or व्यभिचारिभाव) in Rhetoric; निद्रानाशोत्तरं जायमानो बोधो विबोधः R. G. --5 Inattention, absence of mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विबोधः, पुं, (विगतो बोधः ।) अनवधानता । इति केचित् ॥ (विशिष्टो बोधः ।) प्रबोधश्च ॥ (यथा, भागवते । ३ । ४ । २० । “स एवमाराधितपादतीर्था- दधीत तत्त्वात्मविबोधमार्गः ॥” द्रोणपक्षिपुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । १ । २१ । “पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्त्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्र- चिन्तकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें