🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:09:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभक्त
vibhakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभक्त १ वि॰ [सं॰ वि + √भज् + क्त (प्रत्य॰)]
१. बँटा हुआ । विभाजित
२. अलग किया हुआ । पृथक् किया हुआ ।
३. जो अपने पिता की संपत्ति से अपना भाग पा चुका हो और अलग हो ।
४. विभिन्न । विविध (को॰) ।
५. सेवानिवृत्त । एकांतवासी (को॰) ।
६. नियमित (को॰) ।
७. विभूषित । अलंकृत (को॰) ।
८. मापा हुआ (को॰) ।
विभक्त २ संज्ञा पुं॰
१. कार्तिकेय ।
२. एकांतवास ।
३. अलगाव । पार्थक्य ।
४. भाग । हिस्सा ।
५. संपत्ति जो विभाजित की हुई हो । विभक्त संपत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भक्त mfn. divided, distributed among (instr.), AV. &c. &c. (˚ते ind. after a partition, Yājñ. ii, 126)
one who has received his share, Mn. ix, 210; 215
one who has caused a partition to be made, BhP. (Sch.)
parted, separated by (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
separated from i.e. without (instr.), Yājñ. iii, 103
isolated, secluded, R.
distinct, different, various, manifold, MBh.; Kāv. &c.
divided into regular parts, harmonious, symmetrical, ib.
ornamented, decorated, Hariv.; Kathās.
divided (arithmetically), Sūryas.
वि-भक्त m. N. of Skanda, MBh.
वि-भक्त n. isolation, seclusion, solitude, Pāṇ. ii, 3, 42
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभक्त p. p. 1 Divided, partitioned (as property &c.). --2 Divided, separated in interest, as in विभक्ता भ्रातरः --3 Parted, separated, made distinct; Śi. 1. 3. --4 Different, multifarious. --5 Retired, secluded. --6 Regular, symmetrical. --7 Ornamented. --8 Measured. --क्तः N. of Kārtikeya. --क्तं 1 Solitude, retirement. --2 A share. --3 Property (divided). --4 Separation. --Comp. [] --जः a son born after partition of the family-property (between his parents and brothers).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभक्त त्रि० वि + भज--क्त । १ पृथक्कृते २ विभिन्ने कृत- विभागे च ३ भाव क्त । ३ विभागे ४ भेदे न० । “पञ्चमी विभक्ते” पा० । यस्य विभागः कृतः ५ तादृशे धने “अविभक्तं स्थावरं यत् सवषामेव तत् भवेत् । विभक्तं स्थावरं ग्राह्यं नान्योदर्य्यैः कथञ्चन” यमवचनम् । तदस्यास्ति अच् । येन धनस्य विभागःकृतस्तस्मिन् ६ जने तत्र । विभक्तधर्मादिकं दायभागादौ दर्शितं यथा “भ्रातॄणां जीवतोः पित्रोः सहवासो विधीयते । तद भावे विभक्तानां धर्मस्तेषां विवर्द्धते” “विभक्तानां स्व- मात्रधनेन वैदिककरणातन्मात्रधर्मत्वेन तद्वृद्धिः” दाय० त० रघु० । “दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः । विभक्तानां पृथग् ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः । साक्षित्वं प्रातिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्युर्नाविभक्ताः परस्परम् । येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्त्तन्ते स्वरिक्यतः । विभक्तानवगच्छेयुर्लेख्यमप्य- न्तरेण तान्” नारदः “भ्रातृनामथ दम्पत्योः पितृः पुत्रस्य चैव हि । प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्ते न तद् भवेत्” याज्ञ० । “बन्धूनासविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत्” [] कात्या “भ्रातॄणामविभक्तानामेको धर्म प्रवर्त्तते । विभागे सति धर्मोऽपि भवेत् तेषां पृथक् पृथक्” कात्या० “अविभक्ता विभक्ता वा कुर्युः श्राद्धञ्च दैविकम् । मघा- सु च तथान्यत्र नाधिकार पृथग् विना” श्रा० त० धृत- वचनम् । “वहवः स्युर्यदा पुत्राः पितुरेकत्रवासिनः । सर्वेषां तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन मर्वैरेव कृतं भवेत्” शु० त० । “अविभक्ता विभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः । एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये” नारदः । “एतत् दुर्वृत्त- पुरुषविक्रयविषयमिति” दाय० त० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभक्तः, त्रि, (वि + भज् + क्तः ।) प्राप्तविभागः । विभिन्नः । पृथक् । यथा । बृहस्पतिः । “पित्रा सहविभक्ता ये सापत्न्या वा सहोदराः ॥ जघन्यजाश्च ये तेषां पितृभागहरास्तु ते । अनीशः पूर्व्वजः पित्र्ये भ्रातृभागे विभक्तजः ॥” विभक्तजो विभागानन्तरं गर्भाधानेन जातः ॥ अपि च । व्यासः । “भ्रातॄणां जीवतोः पित्रोः सहवासो विधीयते । तदभावे विभक्तानां धर्म्मस्तेषां विवर्द्धते ॥” विभक्तानां स्वमात्रधने वैदिककर्म्मकरणात्तन्मा- म्रधर्म्मत्वेन तद्वृद्धिरित्यर्थः । “विभक्ता अविभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः । एको ह्यनीशः सर्व्वत्र दानाधमनविक्रये ॥” अपि च । “दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः । विभक्तानां पृथक् ज्ञेयाः पाकधर्म्मागमव्ययाः ॥ साक्षित्वं प्रातिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्य्युर्नाविभक्ताः परस्परम् ॥ येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्त्तन्ते स्वऋक्थतः । [] विभक्तानवगच्छेयुर्लेख्यमप्यन्तरेण तान् ॥” इति नारदवचनानि ॥ तथा । “भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्त्रस्य चैव हि । प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतम् ॥” इति याज्ञवल्क्यवचनम् ॥ * ॥ तथा । “विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा चैकत्र संस्थितः । पितृव्येणाथवा प्रीत्या स तु संसृष्ट उच्यते ॥” इति बृहस्पतिवचने येषामेव हि पितृभ्रातृ- पितृव्यादीनां पितृपितामहोपार्ज्जितद्रव्येणा- विभक्तत्वमुत्पत्तितः सम्भवति त एव विभक्ताः सन्तः परस्परप्रीत्या पूर्व्वकृतविभागध्वंसेन यत्तव धनं तन्मम धनं यन्मम धनं तत्तवापि इत्येक- स्मिन् कार्य्ये एकगृहिरूपतया स्थिताः संसृष्टाः । न त्वेवं रूपाणां धनसंसर्गमात्रेण । नापि विभ- क्तानां प्रीतिपूर्व्वकाभिसन्धानं विना ॥ * ॥ तथा । “बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत् ॥” इति कात्यायनवचनम् ॥ तथा । “भ्रातॄणामविभक्तानामेको धर्म्मः प्रवर्त्तते । विभागे सति धर्म्मोऽपि भवेत्तेषां पृथक्पृथक् ॥” तथा । “भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत् सह । न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ॥” इति मनुवचनम् ॥ तथा । कात्यायनः । “अविभक्ते मृते पुत्त्रे तत्सुतं ऋक्थभागिनम् । कुर्व्वीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् । लभेतांशं स पित्र्यं च पितृव्यात् तस्य वा सुतात् ॥” तथा । विष्णुः । पितृविभक्ता विभागानन्तरो- त्पन्नस्य विभागं दद्युः ॥ * ॥ अपि च । “अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह । भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिः ॥” इति कात्यायनवचनम् ॥ अविभक्तानां सह वसतां संसृष्टानां वा पुन- र्विभागो भ्रातृतत्सुततत्सुतपर्य्यन्तमेव तत्सुता- च्चतुर्थान्निवर्त्तते । इति ॥ तथा । “अविभक्तं स्थावरं यत् सर्व्वेषामेव तद्भवेत् । विभक्तं स्थावरं प्राप्तं नान्योदर्य्यैः कदाचन ॥” इति यमवचनम् । एतानि वचनादीनि दाय- तत्त्वधृतानि ॥ * ॥ अपि च । “अविभक्ता विभक्ता वा कुर्य्युः श्राद्धमदैविकम् । मघासु च तथान्यत्र नाधिकारः पृथक् विना ॥” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ अन्यच्च । “बहवः स्युर्यदा पुत्त्राः पितुरेकत्र वासिनः । सर्व्वेषान्तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्व्वैरेव कृतं भवेत् ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ [] (पुं, कार्त्तिकेयः । यथा, महाभारते । ३ । १३१ । ६ । “षष्ठीप्रियश्च धर्म्मात्मा पवित्रो मातृवत्सलः । कन्याभर्त्ता विभक्तश्च स्वाहेयो रेवतीसुतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-410-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभक्त" आता है (26)
छित विभक्तदित विभक्त । कटा हुआ । छिन्न । खंडितकृत्त छिन्न । विभक्त । कटा हुआछेदित काटा हुआ । विभक्त । छिन्नअवदीर्ण विभक्त । टूटा हुआविगृहीत विभक्त । भग्न किया हुआअसंयुक्त न मिला हुआ । विभक्त । अलगखंडी विभक्तसंभक्त विभक्त । जो बाँट दिया गया होप्रतिभिन्न विभक्त । जो अलग हो गया हो । विभाजितशकलीकृत विभक्त । टुकड़े टुकड़े किया हुआदात पु ^१ संज्ञा पुं॰ दानभाजित जिसको दूसरी संख्या से भाग दिया गया होप्रभिन्न पूर्ण भेदयुक्तविच्छिन्न जो काट या छेदकर अलग कर दिया गया हो । जिसका अपने मूल अंग के साथ कोई संब…व्यावृत्त छुटा हुआ । मुक्त । निवृत्तव्यवच्छिन्न अलग अलग । जुदापरिच्छिन्न परिच्छेदविशिष्ट । सीमायुक्त । परिमित । मर्यादितह्रित शर्मिंदा । लज्जितपरिकल्पित कल्पना किया हुआ । सोचा हुआलूत यहूदियों के एक पुराने पैगंबर का नामअसंसक्त जो संयुक्त न हो । आसक्तिरहित । अना- सक्तविनिहित नीचे रखा हुआविश्राणित प्रदत्त । दान स्वरुप दिया हुआहटाया हुआविवद्धिंत बढ़ा हुआ । वृद्धिप्राप्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें