🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:27:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभीषण
vibhīṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभीषण १ वि॰ [सं॰] बहुत डरावना । बहुत भयानक ।
विभीषण २ संज्ञा पुं॰
१. एक राक्षस जो रावण का भाई था और रावण के मारे जाने पर राम द्वारा लंका का राजा बनाया गया था । विशेष—यह विश्रवा मुनि द्वारा कैकयी राक्षसी के गर्भ से उत्पन्न हुआ था और सुमाली नामक राक्षस का दौहित्र (नाती) था । एक दिन सुपाली ने कुबेर को पुष्पक विमान पर चढकर जाते देखा । उसे यह इच्छा हुई कि मेरे भी ऐसा ही दौहित्र होता । उसने अपनी परम रूपवती कन्या कैकयी को विश्रवा मुनि के पास भेजा । जिस समय वह गई, उस समय मुनि ध्यान में मग्न थे । वे उसका अभिप्राय समझकर बोले—'तू बड़े विकट समय में आई । इससे इस बार तुझे एक विकट आकृति का पुञ उत्पन्न होगा ।' कैकयी के बहुत विनय करने पर ऋषि ने फिर आशीर्वाद दिया—'अच्छा जा ! तेरा अंतिम पुत्र मेरे ही वंश का सा और परम धार्मिक होगा' । वही अंतिम पुत्र विभीषण हुआ । अपने बड़े भाइयों रावण और कुंभकर्ण के साथ विभीषण ने भी घोर तप किया । जब ब्रम्हा वर देने आए, तब विभीषण ने यही वर माँगा—मेरी मति धर्म में सदा स्थिर रहे' । ब्रह्मा ने वर दिया—'तुम बड़े धार्मिक और अमर होगे' । वरप्राप्ति के उपरांत विभीषण भी रावण के साथ लंका में ही आकर रहने लगा । रावण ने जब सीता- हरण किया, तब यह राम की ओर हो गया था ।
२. नल तृण । नरसल का पौधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भीषण mf(आ)n. terrifying, fearful, horrible, RV. &c. &c.
bullying or blustering (as language), MW.
वि-भीषण m. miscarriage, abortion, MBh.
Amphidonax Karka, L.
N. of a brother of Rāvaṇa (his other brothers were Kubera [by a different mother] and Kumbha-karṇa; both Rāvaṇa and Vibhīṣaṇa are said to have propitiated Brahmā by their penances, so that the god granted them both boons, and the boon chosen by V˚ was that he should never, even in the greatest calamity, stoop to any mean action; hence he is represented in the Rāmāyaṇa as endeavouring to counteract the malice of his brother Rāvaṇa, in consequence of which he was so ill-treated by him that, leaving Laṅkā, he joined Rāma, by whom, after the death of Rāvaṇa, V˚ was placed on the throne of Laṅkā), MBh.; Hariv.; R. &c.
of two kings of Kaśmīra (the sons of Go-narda and Rāvaṇa), Rājat. i, 192 &c. (in later times V˚ appears to have been used as a general N. of the kings of Laṅkā)
N. of an author, Cat.
वि-भीषण n. the act or a means of terrifying, terror, intimidation, MBh.
N. of the 11th Muhūrta, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (978,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभीषण पु० विशेषेण भीषयते शत्रून् भी--णिच्--सुक् च ल्यु । १ रावणभ्रातरि राक्षसे रामा० । २ नलतृणे राजनि० । ३ भयकारके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभीषणः, पुं, (विभीषयतीति । वि + भीषि + “नन्दिग्रहिपचीति ।” ३ । १ । १३४ । इति ल्युः ।) रावणभ्राता । इति रामायणम् ॥ (यथा, भागवते । ४ । १ । ३४ । “रावणः कुम्भकर्णश्च तथाप्यस्यां विभीषणः । पुलहस्य गतिर्भार्य्या त्रीनसूत सती सुतान् ॥”) नलतृणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ भयानके त्रि ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३४ । ६ । “इन्द्रो विश्वस्य दमिता विभीषणः ॥” “विभीषणः भयजनकः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-412-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभीषण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें