🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:52:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशल्या
viśalyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशल्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गुड़च ।
२. अग्निशिखा नामक वृक्ष ।
३. दंती वृक्ष ।
४. नागदंती ।
५. एक प्रकार की तुलसी जिसे रामदंती भी कहते हैं ।
६. एक नदी का नाम ।
७. लक्ष्मण की स्त्री का नाम ।
८. निशोथ ।
९. पाटला ।
१०. खेसारी ।
११. अजवायन । अजमोदा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-शल्या (आ), f. N. of various plants (also of a specific for arrow-wounds), Suśr.; MBh.; R.
Cocculus Cordifolius, L.
Croton Polyandrum, L.
Convolvulus Turpethum, L.
Methonica Superba, Bhpr.
= अग्नि-शिखा, L.
= अज-मोदा, L.
Menispermum Cordifolium, W.
a sort of pot-herb, ib.
a sort of fruit, Langaliya, ib.
N. of the wife of Lakṣmaṇa, L.
of a river, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (989,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशल्या स्त्री विगतं शल्यं तत्प्रहारवेदना यस्याः ५ व० । १ अग्निशिखवृक्षे २ दन्तीवृक्षे ३ गुडूच्याम् अमरः ४ त्रि- पुट्याम् ५ अजमोदायाञ्च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशल्या, स्त्री, (विगतं शल्यन्तत्प्रहारादिजनित- वेदनादिनाशो यया ।) गुड्रची । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “गुडूची मधुपर्णी स्यादमृतामृतवल्लरी । छिन्ना च्छिन्नरुहा च्छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च ॥ जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली । चक्रलक्षणिका धीरा विशल्या च रसायनी ॥ चन्द्रहासी वयःस्था च मण्डली देवनिर्म्मिता ॥” इति भावप्रकाशस्य पुर्व्वखण्डे १ भागे ॥) अग्निशिखावृक्षः । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “कलिहारी तु हलिनी लाङ्गली शक्रपुष्प्यपि । विशल्याग्निशिखानन्ता वह्निवक्त्वा च गर्भनुत् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥) दन्ती इत्यमरः ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- गुदन्ती विशल्या च स्यादुदुम्बरपर्ण्यपि । तथैरण्डफला शीघ्रा श्येनघण्टाघुणप्रिया ॥ वारहासी च कथिता निकुम्भश्च मकूलकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) त्रिपुटा । इति मेदिनी ॥ कलिकारी । अज- [] मोदा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नदीविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ९ । २० । “किम्पुना च विशल्या च तथा वैतरणी नदी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-434-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशल्या" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें