🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विषाण
viṣāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषाण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुट या कूट नामक ओषधि ।
२. हाथी दाँत ।
३. पशु का सींग ।
४. मेढ़ासिंगी ।
५. वाराहीकंद । गेंठी ।
६. ऋषभक नामक ओषधि ।
७. सूअर का दाँत ।
८. इमली ।
९. फूँककर बजाया जानेवाला एक प्रकार का सींग का बाजा । श्रृंगी । उ॰—क्वणित मंजुविषाण हुए कई । रणित श्रृंग हुए बहु साथ ही ।—प्रिय॰, पृ॰ २ ।
१०. चोटी । सिरा (को॰) ।
११. कुवाग्र । चुचुक (को॰) ।
१२. अपने वर्ग का प्रधान ।
१३. तलवार या चाकू (को॰) ।
१४. केकड़े का पंजा (को॰) ।
१५. सींग जैसी शिव के सिर पर बँधी हुई जटा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विषाण n. (for 2. See under वि-√ षो, fr. which 1. may perhaps also come; in older language also f(आ). and accord. to g. अर्धर्-चादि, also m.; ifc. आ or ई) a horn, the horn of any animal, AV. &c. &c. (cf. खरी-, शश-व्˚)
a horn (wind-instrument), BhP.
the tusk (of an elephant or of a boar or of Gaṇeśa), MBh.; Hariv. &c.
the claws (of a crab), Pañcat.
a peak, top, point, summit, ṢaḍvBr.; VarBṛS.
the horn-like tuft on Śiva's head, MBh.
the tip of the breast, nipple, BhP.
the chief or best of a class or kind (cf. -भूत; धी-व्˚ = ‘acuteness of intellect, sagacity’), MBh.; VarBṛS.
a sword or knife, R. (v.l. कृपाण)
2. वि-षाण n. (for 1. See p. 997, col. 3) discharging (a fluid), RV. v, 44, 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (997,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषाणः --णं, --णी [विष्-बा˚ कानच्] 1 A horn; साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः Bh. 2. 12; कदाचिदपि पर्यटञ् शशविषाणमासादयेत् 2. 5. --2 The tusk of an elephant or boar; तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरंतः Ki. 7. 13; Śi. 1. 60.
विषाणः --णं, --णी [विष्-बा˚ कानच्] 1 A horn; साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः Bh. 2. 12; कदाचिदपि पर्यटञ् शशविषाणमासादयेत् 2. 5. --2 The tusk of an elephant or boar; तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरंतः Ki. 7. 13; Śi. 1. 60.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0999-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषाण न० विष--बा० कानच् । १ पशुशृङ्गे २ हस्तिदन्ते ३ कुष्ठौषधे मेदि० । ४ वराहदन्ते हेमच० ५ क्षोरकाकोल्याम् ६ अजशृङ्ग्यां स्त्री मेदि० गौरा० ङीष् । सा च ७ वृश्चि- कालौ स्त्री राजनि० । ८ तिन्तिड्यां स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4933,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषाणं, क्ली, कुष्ठौषधम् । पशुशृङ्गम् । (यथा, साहित्यदर्पणे । १० । “क्षिपसि शुकं वृषदंशकवदने मृगमर्पयसि मृगादनरदने । वितरसि तुरगं महिषविषाणे विदधच्चेतो भोगविताने ॥”) हस्तिदन्तः । इति मेदिनी । ने, ७७ ॥ (यथा, शिशुपालवधे । १ । ६० । “न जातु वैनायकमेकमुद्धृतं विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ॥”) कोलदन्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ (विशेषेण मद- दातरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ४४ । ११ । “विषाणं परिपानमन्ति ते ।” “विषाणं विशेषेण मदस्य दातारम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-449-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विषाण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें